Landhuizen: De Plantagehuizen van Curaçao

Foto © Michael A. Newton, curacaomonuments.org

Landhuis Ascencion: Een van Curaçao's Oudste Plantages

Landhuis Ascencion torent met zijn kenmerkende rood-witte luiken hoog boven de omliggende groene heuvels, een baken dat al vanaf de weg zichtbaar is, lang voor je de poort bereikt. Het landgoed dankt zijn naam aan een Indiaanse nederzetting die hier ooit stond: Pueblo de la Madre de Dios Ascencion, waarvan de natuurlijke zoetwaterbron de plek waardevol maakte lang voor de Europese kolonisatie. Jurriaan Janszoon Exteen stichtte de plantage in 1672; het landhuis volgde kort daarna. Het meest bijzondere architectonische kenmerk zijn twee indrukwekkende hoektorens aan weerszijden van het terras: een van de weinige voorbeelden op Curaçao. Oorspronkelijk boden ze extra opslagruimte beneden en huisvesting voor de duiven bovenin, die iedere rechtgeaarde plantage-eigenaar hield als voedselbron. De betrouwbare watervoorziening maakte verbouw mogelijk van sorghum, indigo, katoen en later aloë, naast kuddes geiten, schapen, koeien en paarden. Ascencion's fortuinen keerden in 1884 toen fosfaat werd ontdekt op de Seru Mainshi, onderdeel van de plantage. De Curaçaosche Phosphaat Maatschappij Ascencion werd datzelfde jaar opgericht om de vondst te exploiteren: onderdeel van een eilandbrede fosfaat-hausse die volgde op de 1874-ontdekking op de Tafelberg bij Santa Barbara. De huidige uitstraling danken we grotendeels aan architect Serge Alexeenko, die het huis in 1963-1964 restaureerde: het zandloper-motief op de luiken is zijn toevoeging, historisch niet origineel, maar inmiddels onderdeel van het beeld dat iedereen van Ascencion kent. Het huis ligt hoog op een terras aan de noordkant van de weg naar Westpunt, net voordat je Barber bereikt. De opzet is klassiek Curaçaos: een rechthoekige kern met zolder, aan alle vier de kanten omgeven door galerijen (overdekte veranda's) onder lagere, aflopende daken, met aan elke kant van het hoofddak vier dakkapellen, kleine vensters in het dak. De kopse muren lopen uit in tuitgevels, elk bekroond door een klein driehoekig fronton, een lage sierbekroning, en tot de bijgebouwen horen nog een koraal (veekraal), een magasina (opslagschuur) en een regenbak.

Foto © Michael A. Newton, curacaomonuments.org

Landhuis Barber: Seminarie, Toen School, en de Oudste Boom van Curaçao

Plantage Barber werd in 1711 gesticht door Barbara Boom-Exteen, dochter van de eigenaar van Ascencion. Op 283 hectare produceerde de plantage voornamelijk wol en probeerde later sisal-cultuur. Het landhuis heeft een bovenverdieping die later op de oorspronkelijke kern is gebouwd: een tweede laag gebouwd in 1833 toen pastoor Niewindt het landgoed kocht om er een seminarie en school van te maken. De priester-studenten woonden op de nieuwe bovenverdieping. Nadat de plantage in 1913 aan de overheid werd verkocht, bleef het landhuis eigendom van de Rooms-Katholieke kerk. Erachter ligt het Hòfi Pastor natuurpark, een oude boomgaard waar naar men zegt de oudste boom van Curaçao staat: de wandeling waard alleen al voor het botanische gewicht ervan. Het vroeg-negentiende-eeuwse landhuis heeft een tweelaagse kern met zadeldak (geen dakkapellen) en galerijen langs beide lange zijden (noord smaller dan zuid). De Webata-kaarten uit die tijd tonen iets ongebruikelijks: Landhuis Barber stond buiten de formele grenzen van zijn eigen plantage, wat iets zegt over hoe het koloniale landschap was georganiseerd naar stroomgebied en weg eerder dan naar nette perceelsgrenzen. De grond die Barbara in 1711 overnam, was weidegrond van Leliënberg geweest, een plantage van de West-Indische Compagnie, en stond ook bekend als Cabrietenberg. Het register vermeldt bovendien dat de kerk het huis als pastorie hield, de woning van de pastoor. Aan de zuidkant zit een dubbele middendeur met aan weerszijden drie hoge vensters, op de verdieping zitten vier vierkante schuiframen (ramen die je omhoog schuift), en binnen verbinden boogvormige openingen de kern met de galerijen.

Foto © Michael A. Newton, curacaomonuments.org

Landhuis Bever: Genoemd naar de Legerchirurgijn

Oorspronkelijk heette het landgoed Buena Vista, 'mooi uitzicht' in het Spaans, en terecht. Vanaf de heuvel waarop Bever staat, opent het landschap zich in alle richtingen. Op het terrein liggen twee graven van de familie Van Oxfort: Jan Pietersz van Oxfort, zijn vrouw Johanna Mattias en hun zoon Thomas, beide mannen 'cornet over de ruyterye' (cavalerie-cornets) in de zeventiende eeuw. Een orkaan in 1681 beschadigde het oorspronkelijke huis zodanig dat de directeur van de West-Indische Compagnie aan Jan Pietersz vroeg te herbouwen: het oude huis stond te dicht bij het onderkomen van de soldaten. Volgens de plaatselijke overlevering is het huidige landhuis die Pietersz-herbouw, rond 1800 aangepast en uitgebreid door Jacob Jessurun Sasportas. De naam Bever komt van Daniel Beevers, chirurgijn-majoor bij de Schutterij van 1828 tot 1840, die het landgoed in die jaren bezat. In 1867 werd het huis 'gerepareerd en in de beste orde gesteld'. Het had een kleine boomgaard met vruchtbomen en een put met goed drinkwater. Halverwege de twintigste eeuw was Bever het buitenverblijf van Benny Maduro; de putten leverden toen alleen nog brak water. Het huis heeft een vestibule met halfronde toegangstrap en symmetrische perkjes aan weerszijden, afgezet met ijsselsteentjes: de kleine gele Nederlandse stenen die als ballast op schepen meekwamen. Een gedeeltelijke restauratie in 2016 bracht het huis weer tot leven. Het monumentenregister noemt de twee zeventiende-eeuwse graven de oudste van Curaçao en wijst erop dat het huis dicht bij de plaats van de eerste Nederlandse versterking op het eiland ligt. Over de ouderdom is het register voorzichtiger: afgaand op de bewaarde akten plaatst het het huidige gebouw geheel in de negentiende eeuw, met de voorbouw en de aanbouwen aan oost- en noordkant als uitbreiding uit de tweede helft van die eeuw. Cilindervormige putten aan de voorkant en op de achterhoeken, een regenbak en een houten bediendenverblijf maken het terrein compleet.

Foto © Michael A. Newton, curacaomonuments.org

Landhuis Bloemhof: Buitenhuis Uitgegroeid tot Cultureel Erfgoed

Stap vandaag door de sierlijke porta di heru (smeedijzeren hek) van Bloemhof en je begrijpt onmiddellijk waarom dit landgoed twee eeuwen lang gekoesterd werd als buitenverblijf. De zeven hectare grond biedt nog altijd frisse lucht, rust en ruimte: dezelfde kwaliteiten die welgestelde Willemstadse families uit de benauwde stad trokken, in de tijd dat de rit uren duurde in plaats van minuten. De oudst bewaarde koopakte van Bloemhof dateert uit 1735. Het huidige landhuis is negentiende-eeuws; toen Emma Lopez Penha het in 1919 kocht, was de plantage al 22 keer van eigenaar gewisseld. Bloemhof leverde regenwater en Laraha-sinaasappels (waarvan de schillen, essentieel voor Blue Curaçao likeur, werden gedroogd op het pad vanaf de Santa Rosaweg naar het huis), maar het was altijd primair een buitenhuis, geen serieuze landbouwonderneming. Emma's kleindochter May Henriquez, zelf beeldhouwster, transformeerde het creatieve leven van Bloemhof in de twintigste eeuw. Vanuit het oude koetshuis als haar atelier (vandaag nog in originele staat te bezichtigen) maakte ze van het landhuis een ontmoetingsplek voor de Curaçaose kunstscene. Exposities, theatervoorstellingen en concerten werden regelmatige gebeurtenissen. Galerie De Boog, opgericht door May samen met Ben Smit en Barbara Smeets, opereerde in de jaren zestig vanaf het terrein. Na May's overlijden in 1999 koos haar familie ervoor die creatieve geest te behouden: het landhuis werd gerestaureerd en heropend als Fundashon Bloemhof, een cultureel centrum dat exposities van lokale en internationale kunstenaars, workshops en publieke evenementen herbergt. De oude mangasina's werden depots, archieven, een bibliotheek en vergaderruimtes. Op de fundamenten van een gesloopt familiehuis begon kunstenaar Herman van Bergen in 2014 aan zijn bijzondere Kathedraal van Doornen: volledig gebouwd van sumpiña, de stekels van de wabi-boom (Acacia tortuosa). Over het terrein staan beelden van andere kunstenaars verspreid. Wandelroutes kronkelen door de plantage en komen voorbij een verborgen stenen badhuisje met twee ligbaden, gevoed door een aquaduct vanuit een naastgelegen put: een kleine herinnering aan hoe negentiende-eeuwse luxe er anders uitzag. In de achttiende eeuw heette het landgoed een tijdlang Nooitgedacht, en behalve als buitenverblijf diende het voor de teelt van groente en fruit, deels voor eigen gebruik en deels voor verkoop in de stad. Het hoofdhuis is symmetrisch opgezet: een kern van twee bouwlagen tussen open galerijen van één laag, met aan de oostkant twee dwars geplaatste zijvleugels. De topgevels (de bovenkant van de kopse muren) en de bekroningen van de drie dakkapellen (vensters in het dak) aan elke dakzijde hebben de vorm van een afgeplatte spitsboog, en in elke dakkapelbekroning zit een rozet met bloemen en ranken.

Foto © Michael A. Newton, curacaomonuments.org

Landhuis Bloempot: Te Klein voor een Plantage

Landhuis Bloempot schuilt achter een van Curaçao's charmantere discussies over terminologie. Het landgoed is genoemd naar een van de vroegste eigenaren, Aron Henriquez Moron, die in 1730 op zijn twintigste op Curaçao aankwam, trouwde met Esther Penso en ging werken voor zijn schatrijke zwager Mosseh Penso. Hij breidde uit naar scheepsbezit, vrachtvervoer en scheepsverzekeringen, en kocht Bloempot in 1754: ongetwijfeld als buitenhuis, niet als plantage. Dertig jaar lang hield hij het. Dat Bloempot te klein was om als plantage te gelden, wist een eeuw later de toenmalige eigenaar Moses Cohen Henriquez overtuigend aan te tonen. In een ingezonden brief aan De Curaçaosche Courter ter verdediging van de taxatie maakte hij duidelijk dat Bloempot nooit vergeleken kon worden met bijvoorbeeld Klein Sint Joris. Sint Joris had volgens hem ruimte voor velden vol sorghum, bonen en pinda's, terwijl Bloempot nauwelijks plaats bood aan 'een kwart pint mais'. De kokospalmen en citrusbomen waren allemaal doodgegaan nadat hij Bloempot in 1833 had gekocht. Jaaropbrengst aan vruchten: 450 gulden. 'Dit buitenplaatsje,' concludeerde hij, 'verdient geenszins den naam van plantagie.' Het huidige landhuis wordt particulier bewoond. Twee neoklassieke blokken vormen het; opvallende ornamenten bekronen de uiterste hoeken van de voorgevel, en een driehoekig fronton erboven draagt een medaillon met een bloempot en bloemen: de naamgever, in steen. Lege bloempotten sieren de pilaren van de toegangspoort helemaal links. Rechts staat de grote regenbak met een fraai zadeldak. Cohen Henriquez was trouwens een van de hoofdrolspelers in de strijd binnen de Joodse gemeenschap die in 1864 leidde tot de breuk en de bouw van de Tempel Emanu-el in Willemstad. Het register plaatst de huidige bebouwing in het laatste kwart van de negentiende en het eerste kwart van de twintigste eeuw. Het huis telt één bouwlaag: een kern en een voorgalerij (een overdekte veranda) onder schilddaken, die naar alle vier de kanten aflopen, en achter twee korte vleugels onder gewone zadeldaken. In de voorgevel zit een middendeur met aan elke kant twee vensters, en de hoekversieringen zijn bollen bovenop lisenen, platte pilasters die net iets uit de muur steken.

Foto © Michael A. Newton, curacaomonuments.org

Landhuis Bona Vista: Gebouwd van Nederlandse Scheepsballast-Stenen

Bona Vista, historisch ook Ons Tuintjie of Vriendenwijck, ligt op een opmerkelijk rijke waterbron, wat zijn hele economische geschiedenis definieerde. In zijn werkende eeuwen had het landgoed genoeg water om gewassen te verbouwen en een flinke veestapel te onderhouden; tegen het eind van de negentiende eeuw was de export van zoetwater naar Punda (Willemstad) de belangrijkste bron van inkomsten geworden. Een van de meer rustig strategische landgoederen op het eiland. Het landhuis is een architectonische curiositeit voor Curaçao: U-vormig met een zadeldak maar geen dakkapellen, en vrijwel alle muren gebouwd met ijsselstenen. De kleine gele stenen uit IJsselstein in Nederland die als ballast op zeilschepen aankwamen. Ze gebruiken voor de muurconstructie, in plaats van alleen de gebruikelijke funderingslagen, maakt Bona Vista bijzonder, al zijn de gevels gepleisterd en geverfd. De gevel heeft een unieke golvende topbekroning met boogvormige afwerking: elegant, ongewoon en specifiek voor dit landhuis. De plantage wordt genoemd op kaarten uit 1820. Eind negentiende eeuw was het eigendom van een schipper. Volgens het monumentenregister bestaat het huis uit vier delen die waarschijnlijk na elkaar zijn gebouwd: eerst de kern met achtergalerij, mogelijk nog achttiende-eeuws, daarna twee achtervleugels, in de tweede helft van de negentiende eeuw het middendeel van de voorbouw, en pas rond 1930 tot 1940 de hoekdelen die dat middendeel flankeren. Een halfrond terras loopt om de voor- en zijkant, en op het terrein staan nog een apart keukengebouw en een koetshuis dat ook als paardenstal diende.

Foto © Michael A. Newton, curacaomonuments.org

Landhuis Brakkeput Abou: Rubberplanten en Schildpadden

Oorspronkelijk was er één Brakkeput, genoemd naar de put met brak water op de plantage. Later werd het gesplitst in drie afzonderlijke landgoederen: Abou ('beneden'), Ariba ('boven') en Mei Mei ('midden'). Elk met een eigen landhuis. Brakkeput Abou, met 1795 in de gevel, was nooit echt een werkende plantage. In plaats daarvan kent het een eigenaardig specifieke experimentele geschiedenis: in de twintigste eeuw probeerden opeenvolgende eigenaars rubberplanten te telen en zeeschildpadden te kweken op het terrein. Geen van beide is commercieel doorgebroken. Architectonisch is het huis een mix van verschillende periodes. Het is T-vormig met een hoog zadeldak gekroond door dakkapellen van verschillende breedtes. Een halve galerij loopt langs de noordzijde. Een secundaire aanbouw strekt zich uit vanaf het dwarsliggende deel van de T aan de noordzijde, en een galerij met zadeldak wikkelt zich om de westelijke en een deel van de zuidelijke gevel. Het leest zoals het is: een buitenverblijf dat over twee eeuwen keer op keer is aangepast, met elke generatie die zijn stempel drukt. Het landhuis is vandaag volledig gerestaureerd en fungeert als particuliere woning. Naar binnen kun je niet, maar vanaf de oprit is de gelaagdheid van de verschillende bouwfases duidelijk leesbaar. Ook bekend in eerdere documenten als 'Rust en Vrede' en 'Rust van Bonaire': namen wier verdwijning in 'Brakkeput Abou' iets zegt over hoe Papiamentse praktischheid het tendentieel wint van mooi-klinkende Nederlandse naamgeving. Het monumentenregister onderscheidt drie bouwfasen: het westelijke deel is het oudste en volgt de traditionele opzet van een kern tussen voor- en achtergalerij; het middendeel, met naar binnen gebogen topgevels (de bovenkant van de kopse muren), is eveneens achttiende-eeuws; en het oostelijke deel komt uit een derde fase, gedateerd door het jaartal 1877 in de gevel. Van de drie Brakkeput-plantages noordelijk van het Spaanse Water ligt deze het verst naar het westen, op de rand van een heuvel die afloopt naar de baai, tussen twee rooien, droge beddingen die alleen na regen water voeren.

Landhuis Brakkeput Ariba: Van Kooplieden-Refugium naar School

Brakkeput Ariba, 'boven' in het Papiamentu, is het bovenste van de drie naar splitsing ontstane Brakkeput-landgoederen. De oorspronkelijke plantage was één geheel, genoemd naar de put met brak water, voordat zij in de negentiende eeuw in drieën werd verdeeld. Ariba was vermoedelijk vanaf het begin een buitenverblijf voor kooplieden uit de stad, gebruikt als ontsnapping aan de hitte en drukte van Willemstad eerder dan als serieuze landbouwonderneming. Architectonisch begon het huis als een U-vorm rond een patio; later werd de patio overdekt, waardoor een afgesloten centrale ruimte ontstond. Het huis heeft een schilddak zonder dakkapellen, ongebruikelijk voor een Curaçaos landhuis, en boven de hoofdingang aan de noordzijde rust een uitbouw op twee zuilen, een twintigste-eeuwse toevoeging die het entreeritme aanzienlijk heeft veranderd. In de eerste helft van de twintigste eeuw nam de orde van de Kruisvaarders van Sint Jan, een katholieke onderwijsorde, bezit. Ze runden hier een ambachtsschool voor jongens die niet naar de reguliere ambachtsscholen in de stad konden, met praktische vakken in wat ooit een zomerverblijf van kooplieden was. De school sloot decennia geleden. Brakkeput Ariba ligt nu stil, wachtend op zijn volgende bestemming. Zoals veel Curaçaose landhuizen heeft het cycli doorlopen (landbouw, recreatie, onderwijs, wachten) en het gebouw overleeft elke overgang. De negentiende-eeuwse botten zijn nog intact.

Foto © Michael A. Newton, curacaomonuments.org

Landhuis Brakkeput Mei Mei: Van Plantage tot CPIM-Clubhuis tot Uitgaansleven

Brakkeput Mei Mei, 'Brakkeput midden', is het derde van de naar splitsing ontstane Brakkeput-landgoederen, tussen Abou en Ariba, alle drie genoemd naar de gedeelde put met brak water die ooit de ouder-plantage definieerde. Op Mei Mei waren de gewassen maïs en bonen; vee graasde het omringende land; en op een gegeven moment werd hier kalk gebrand voor mortel- en kalkwitsel-productie. Een plantage met meerdere kleine inkomstenstromen eerder dan één grote commodity-gok. Het landhuis was oorspronkelijk U-vormig. Het heeft een golfplaten zadeldak (een relatief moderne vervanging) met enkele dakkapellen, en een galerij met lessenaarsdak langs de voorzijde. Het landgoed was ooit een buitenverblijf voor Willemstadse kooplieden. Halverwege de twintigste eeuw diende het als clubgebouw voor personeel van CPIM (Curaçaosche Petroleum Industrie Maatschappij): een karakteristiek Curaçaos midden-eeuws gebruik, waarbij oude plantagehuizen sociale ontmoetingsplekken voor olie-industriepersoneel werden. Al vele jaren is Brakkeput Mei Mei een populair restaurant en uitgaansgelegenheid, een van de weinige landhuizen in het zuid-oosten waar je daadwerkelijk naar binnen kunt voor diner of een drankje op vrijdagavond. Het gerestaureerde gebouw wordt particulier geëxploiteerd; de patio is een dansvloer geworden; de 'Brakkeput'-naam staat nu voor avondje uit eerder dan landbouw-zweet. Het register plaatst de opzet van het huis in de tweede helft van de negentiende eeuw; na 1950 is het grondig hersteld, met behoud van de hoofdvorm, maar alle daken zijn toen vernieuwd. Het ligt op een verhoogd plateau op een heuveltop, zuidelijk van de weg naar Jan Sofat, met een kern tussen galerijen, twee korte dwarsvleugels aan de oostkant en in de buurt een regenbak en twee bijgebouwen. Je komt aan vanaf het westen, maar volgens het register is de oostkant waarschijnlijk de echte voorkant, omdat daar het grote terras ligt.

Foto © Michael A. Newton, curacaomonuments.org

Landhuis Brievengat: Het Culturele Hart van Curaçao

Weinig landhuizen hebben zo dicht bij de sloop gestaan en zijn teruggekeerd als cultureel icoon als Brievengat. Gebouwd rond 1750 op de vlakte noordoostelijk van Willemstad, droeg het landgoed in zijn vroege jaren ook wel de naam 'De Hoop': een naam die profetisch zou blijken. In 1847 kocht de jonge Hagenaar Cornelis Janszoon Sprock de verwaarloosde plantage, knapte de gebouwen op en bracht nieuw land in cultuur. Onder zijn leiding bloeide Brievengat op. Maar de twintigste eeuw was minder vriendelijk: Shell kocht het landgoed in 1927 in de overtuiging dat er grondwater onder zat dat essentieel was voor het raffinageproces op Isla. Dat water bleek niet te bestaan, een kostbare strategische misrekening. Erger was wat volgde: begin jaren vijftig stond het ooit zo trotse landhuis in ruïne, en Shell bereidde de sloop voor. Wat daarna gebeurde is het beroemdste behoudsverhaal van Curaçao. Een groep bezorgde Curaçaoënaars richtte in 1954 de Stichting Monumentenzorg Curaçao op, specifiek om Brievengat te redden. Ze kochten het van Shell voor één symbolische gulden. Een schenking van 75.000 gulden van grootindustrieel Bernard van Leer financierde een volledige restauratie door architect Serge Alexeenko, voltooid in 1955, die het huis terugbracht naar zijn achttiende-eeuwse glorie. Decennialang daarna was Brievengat hét culturele centrum van het eiland. Onder eigenaar René Hoetjes werden er vrijdagavonden een Indonesische rijsttafel geserveerd, gevolgd door dansen onder de sterrenhemel op muziek van de huisband The Happy Peanuts. Cruise-passagiers kwamen overdag voor folkloristische dansoptredens in de tuinen. De dansavonden eindigden in 2002 en sindsdien heeft het landhuis wisselende functies gekend. Op dit moment staat het leeg, maar het blijft een van de architectonische juwelen van het eiland: een compleet achttiende-eeuws plantagecomplex met hoofdhuis, slavenvertrekken en terrein, allemaal intact en te bezoeken. Langs de voorkant loopt een open galerij onder zestien flauwe bogen op vierkante kolommen, en het brede terras ervoor heeft op beide hoeken een toren. De topgevels (de bovenkant van de kopse muren) hebben golvende randen in de vorm van een accolade, met krullen, een rond venster en een halfronde top, en op elke dakzijde staan vier dakkapellen, vensters in het dak. Achter het huis is een negentiende-eeuwse keuken via een overdekte gang verbonden, en tussen de koralen, de magasina (opslagschuur) en de regenbakken op het terrein staat een kalkoven, een bouwwerk dat op Curaçao zeldzaam is geworden.

Foto © Michael A. Newton, curacaomonuments.org

Landhuis Cas Abou: Meerdere Namen, Eén Beroemd Strand

Landhuis Cas Abou heeft een van de verwarrender geschiedenissen op Curaçao, te beginnen bij de namen. De plantage heette lang Engelenberg, en Giftenberg was mogelijk een andere naam voor hetzelfde landgoed. De overlevering verbindt de naam Engelenberg met Willebrord van Engelen, tijdelijk directeur van de West-Indische Compagnie, maar wanneer de plantage is gesticht, is niet bekend. De bijnaam 'e kas abou', 'het gindse huis', zou eerst bij het huis van Giftenberg hebben gehoord en is op de een of andere manier overgegaan op dit landhuis, waarvan het bouwjaar evenmin bekend is. Taal werkt soms zo. Begin jaren zestig was Cas Abou een bouwval. Architect Serge Alexeenko restaureerde het. Een van de opvallendere bewaarde bouwsels op het terrein is het originele wc-huisje: een tweepersoons-toilet op de westkant, tegen de wind in, omdat koloniale architecten praktische prioriteiten hadden. Er is ook een koetshuis en de resten van een mangasina. Een projectontwikkelaar nam het in 1980 over met grote plannen waar niets van terechtkwam. In 1991 ging het Ambtenaren Pensioenfonds Nederlandse Antillen erover. Twee jaar later opende een klein hotel met restaurant in het landhuis, en sloot weer snel. Vandaag staat het landhuis leeg, wachtend op restauratie en nieuwe bestemming. Maar het strand direct eronder, Cas Abou Beach, is een van Curaçao's populairste stranden. Zacht wit zand, rustig turquoise water, en een rif net voor de kust. Het landhuis mag dan slapen, de baai beneden is klaarwakker. De oudst bekende verkoopakte is uit 1719, toen Mathijs Brugman Engelenberg kocht van Benjamin de Casseres; een akte uit 1838 gebruikt die naam nog, terwijl overeenkomsten uit 1864 al van Cas Abao spreken. Op de Werbata-kaart van 1906 tot 1909 staan bij het landhuis verschillende gebouwen van steen en leem binnen een levende haag, waarschijnlijk kunukuhuisjes (kleine boerenwoningen) of voormalige woningen van tot slaaf gemaakten, en het register noemt ook een zoutpan in de zuidwesthoek van de vroegere plantage. Bij het koetshuis hoort een dorsvloer, een harde, vlakke plek waar het graan uit de geoogste aren werd geslagen.

Foto © Michael A. Newton, curacaomonuments.org

Landhuis Cas Cora: Veeboerderij Omgevormd tot Experimenteel Fokbedrijf

Cas Cora (op oudere kaarten Cas Koraal, 'huis van de kraal' in een mix van Spaans en Nederlands) is een negentiende-eeuws landhuis dat op een 85 hectare grote veeplantage stond. De operatie was primair vee-gebaseerd; halverwege de twintigste eeuw werd het kort een gespecialiseerd rundveefokbedrijf, een kort hoofdstuk in zijn lange, grotendeels rustige geschiedenis. Het landhuis heeft een eenvoudige, praktische architectuur. Zadeldak, geen dakkapellen, galerijen met lessenaarsdak langs beide lange zijden. Een achteruitbouw en een grote overkapping zijn toegevoegd achter het hoofdgebouw: het soort bescheiden, functionele uitbreidingen die voortgezet gebruik hebben ondersteund over decennia. Het landgoed heeft ook Vredenberg en Penso's Park geheten, opeenvolgende namen die zich op een Curaçaos landhuis opstapelen als sediment. Het huidige gebruik van Cas Cora is onduidelijk, maar het gebouw zelf blijft in goede structurele staat, een getuigenis van de bruikbaarheid van eenvoudige vormen die niet groter proberen te zijn dan ze zijn. Het landgoed ligt volgens het monumentenregister noordelijk van de Reigerweg en reikt tot Jongbloed en het Kabouterbos; het huis staat op een zachte glooiing, net zuidelijk van de vruchtbare grond, en van de oorspronkelijke 85 hectare is nog zo'n 6 over. Op het terrein staan een regenbak die ook als bergruimte dient, twee magasina's (opslagschuren) en de ruïne van een derde, een schuurtje, een vitóhuisje voor de opzichter en verschillende putten met waterbakken. De voorgevel heeft een dubbele middendeur met aan elke kant een venster, met daarvoor een tuin die door twee lage muurtjes in drieën is gedeeld, en sommige luiken hangen nog aan hun oude duimgehengen.

Landhuis Cerito: Stil in het Midden

Cerito (ook gespeld Cerrito, 'heuveltje' in het Spaans) is een van de kleinere en minder bekende landhuizen in centraal Curaçao. Het landgoed en het huis staan op zacht verhoogde grond die de plantage haar naam gaf. Onder de 78 intacte landhuizen is het niet het oudste, niet het grootste, niet het meest verhaal-rijke, maar het hoort vierkant in het doorlopende verhaal van het plantage-verleden van het eiland, en zijn aanwezigheid op de lijst doet ertoe. Het landhuis heeft de vertrouwde Curaçaose cyclus doorlopen: gevestigd als werkende plantage met veeteelt, kleinschalige gewassen en een ondersteunend huishoudelijk personeel; getransformeerd in de twintigste eeuw toen de economische basis voor plantages verdampte; nu meer bewaard door traagheid dan door actieve restauratie. Wat overblijft is typisch voor het middelgrote Curaçaose landhuis: een rechthoekig hoofdhuis met omringende galerij, ondersteunende bijgebouwen waarvan sommige intact, andere verloren. Cerito illustreert een belangrijke waarheid over het Curaçaose landhuizen-register: de beroemde landgoederen (Brievengat, Chobolobo, Kenepa) vertegenwoordigen misschien een dozijn uit de ongeveer 95 sites die in het gezaghebbende boek zijn gecatalogiseerd. De andere 80+ zijn kleiner, stiller, minder bezocht, maar elk draagt een stukje van het verhaal. Cerito is een van die stillere stukjes. Het boek van de Curaçaose geschiedenis is niet alleen in hoofdletters geschreven.

Foto © Michael A. Newton, curacaomonuments.org

Landhuis Chobolobo: Het Huis van Blue Curaçao

Landhuis Chobolobo, net ten zuidoosten van Schottegat, is wellicht het beroemdste plantagehuis van Curaçao, niet vanwege zijn ouderdom of grandeur, maar vanwege wat er uit zijn koperen ketels komt. Dit is de enige plek ter wereld waar echte Blue Curaçao likeur wordt gedistilleerd, volgens een proces dat onveranderd is sinds de late negentiende eeuw, toen apothekers Isaac Chumaceiro en Edgar Senior voor het eerst experimenteerden met de bittere schillen van de Laraha-sinaasappel in hun Botica Excelsior aan de Heerenstraat. Het landgoed zelf begon als buitenverblijf, niet als werkende plantage. Vroege archieven vermelden het als 'De Zoutpan', naar de natuurlijke laagte ernaast, en later als 'Sebollobo': de naam die in 1796 werd gebruikt door de toenmalige eigenaresse, de vrije mulattin Anna Matthew, mogelijk van Arowakse afkomst. Tegen de tijd dat reiziger M.D. Teenstra het in 1836 catalogiseerde, was het al een 'tuintje', een klein, deftig buitenhuis, geen suiker- of zoutplantage. De transformatie tot distilleerderij kwam in 1947, toen Senior & Co de weduwe Chumaceiro uitkocht, bewaakster van het oorspronkelijke familierecept, en de productie verplaatste naar Chobolobo's oude mangasina's (opslagschuren). Architect Johan Heinrich Werner renoveerde het landhuis datzelfde jaar. Het oorspronkelijke plan voor een proeverij bleek commercieel niet haalbaar; in plaats daarvan opende het begin 1949 als nachtclub, met dansen onder de Caribische sterren. Vandaag ontvangt Chobolobo dagelijks rondleidingen die bezoekers meenemen langs de koperen distilleerketel uit 1896 (nog steeds in gebruik), het botanische verhaal van de Laraha, een bittersinaasappel die nergens anders groeit, en een proeverij van alle kleurvarianten van de likeur, waarvan er slechts één écht blauw is. Een restauratie in 2014 maakte van de oude opslaggebouwen een museum en informatiecentrum; een jaar later voegde architect Anko van der Woude een modern café toe achter het landhuis, met een zwevend dak dat als een verrassende hedendaagse tegenhanger boven het 19de-eeuwse muurwerk uitsteekt. Het huis staat ook bekend als Uitzicht en is volgens het register lastig te dateren: de brede voorbouw lijkt te stammen uit het derde kwart van de negentiende eeuw, terwijl het zuidelijke deel ouder is, mogelijk van begin negentiende eeuw, en misschien begon als een gelijkvloerse kern met galerijen langs twee zijden. De daken zijn belegd met zwart geschilderde oudhollandse pannen, op het terrein staat een regenbak met aquaduct, en aan de westkant steekt de keukenoven naar buiten. De meeste ramen zijn schuifvensters (ramen die omhoog schuiven) met houten buitenluiken, die met houten stutjes, 'soldaatjes', worden opengehouden.

Foto © Michael A. Newton, curacaomonuments.org

Landhuis Daniel: Van Slechte Grond tot Beste Ontbijt

Daniel heette oorspronkelijk Malpais, 'slecht land', omdat de grond hier nooit veel opleverde. De huidige naam komt van Daniel Ellis, stichter van de plantage, die de grond in 1711 van de overheid kocht. Zijn voornaam bleef hangen; de bijnaam verdween. De negentiende-eeuwse geschiedenis is ongewoon interessant omdat Daniel tweemaal in handen kwam van voormalig tot slaaf gemaakten. Lourens Serni, in 1850 gemanumitteerd, kocht Daniel in 1867 en hield het minstens twintig jaar. In 1873 liep er zo'n 800 geiten en schapen en 40 koeien. Hij was slager van beroep; samen met C. Maduro adverteerde hij 'best vleesch' in de Curaçaose krant. Adolph van Uytrecht, in 1858 in slavernij geboren als zoon van plantage-eigenaar Willem van Uytrecht en zijn tot slaaf gemaakte partner Françoise Sera na la Condé, erfde genoeg na het overlijden van zijn vader in 1893 om Daniel een jaar later te kopen. Toen aannemer H.J.M. van Lieshout het landhuis in 1976 kocht, was het bijna een ruïne: alleen de muren stonden nog. Zijn volledige restauratie met antiek Curaçaos meubilair bracht het zeventiende-eeuwse landgoed terug in zijn glorie. Korte eigenaren volgden, onder wie de Nederlandse televisieregisseur Jef Rademakers. Sinds 1997 is de eigenaar Jan Francke, die direct een groot overdekt terras voor het huis liet bouwen (waardoor de twee dakkapellen amper meer zichtbaar zijn, een controversiële keuze die snel werd gevolgd door de status 'beschermd monument'). Vandaag is Daniel een restaurant met enkele appartementen en een galerie met werk van lokale kunstenaars en van Francke zelf. Het monumentenregister rekent Daniel tot de oudste landhuizen van het eiland en leest twee bouwfasen af aan de muur die de kern in tweeën deelt en aan de dwarse voorbouw op het noorden. De steile daken eindigen in tuitgevels (de bovenkant van de kopse muren), die op de kern bekroond zijn met een boogvormig fronton in klassieke stijl; de gootlijsten en de uitbreiding van de keuken zijn negentiende-eeuwse aanpassingen, terwijl dak en dakkapellen in de tweede helft van de twintigste eeuw zijn vernieuwd. Bij het huis staan nog koralen en de resten van een magasina, een opslagschuur van de plantage.

Foto © Michael A. Newton, curacaomonuments.org

Landhuis De Goede Hoop: Drie Generaties, Eén Familie

Landhuis De Goede Hoop, ook Popo genoemd, ligt schitterend op een heuvel, gebouwd rond een kern met vier galerijen eromheen. De twintigste eeuw voegde de overkapping met pilaren boven het grote voorterras toe. Er stond hier al voor 1800 een huis. De verkoopakte van 1776 vermeldt 'opstal van huisinge, een mangasina en een duivenhok': boerderij, opslagschuur en duiventil. Het was vermoedelijk altijd meer buitenverblijf dan werkende plantage, hoewel de eigenaren tot in 1926 het privilege behielden om 50 schapen op de publieke gronden te laten grazen. Tussen 1767 en 1967 had het landgoed achttien verschillende eigenaren. Bernardus Anthony Cancrijn, lid van de koloniale Raad van Politie, kocht het in 1807: grotendeels als investering, want zelf woonde hij in de Van den Brandhofstraat in Scharloo. Met het landgoed kocht hij ook 'één neger, één ezelkar, twee merries, twee ezels en diverse tuingereedschappen'. Later in de negentiende eeuw kwam het landgoed in handen van Mondecir Martinus Ecker, in slavernij geboren, wiens vrouw Dorothea Hipólita Leon een buitenechtelijk maar erkend kind was van Anton Leon, grootvader van de huidige bewoner. De Goede Hoop ging binnen de familie Leon over op Bernardus, die het in 'zeer slechte staat van onderhoud' aantrof bij aankoop. Hij verhuurde het landhuis tot 1962, toen zijn zoon Sergio met zijn Amerikaanse vrouw terugkeerde uit de Verenigde Staten om een gynaecologische praktijk op Curaçao te beginnen. Sergio trok in De Goede Hoop: de vervulling van een jeugddroom. Hij heeft het landgoed en de gronden onberispelijk onderhouden; talloze antieke stukken vullen het interieur, deels door Leon zelf gerestaureerd. Een zwembad halverwege de heuvel is zijn enige moderne toevoeging. De continuïteit hier (drie generaties, dezelfde familie, hetzelfde huis) is zeldzaam op Curaçao. Volgens het monumentenregister wijzen de neoclassicistische versieringen, binnen en buiten, op het eind van de negentiende eeuw, al kan de kern ouder zijn. Op de kern ligt een klein schilddak, dat naar alle vier de kanten afloopt en twee pirons (siertoppen) draagt, en op de buitenhoeken zitten getande hoekblokken, afwisselend lang en kort. Een gebogen trap leidt naar het terras, waar tegen de noordgalerij een keuken met fogon (het traditionele open kookvuur) is gebouwd, en aan de oostkant ligt een deels ondergrondse regenbak.

Foto © Michael A. Newton, curacaomonuments.org

Landhuis Dokterstuin: Van Doktershofje naar Krioyo Restaurant

De naam gaat terug op een van de vroegste eigenaren: de dokter Jan Bernagie, die de plantage eind zeventiende eeuw van zijn broer Bastiaan kreeg. Het was de tuin, het hofje, van de dokter: vandaar Dokterstuin. De naam heeft de dokter ruim drie eeuwen overleefd. Halverwege de negentiende eeuw kocht de overheid Dokterstuin en het naburige Pannekoek van Hendrik de Quartel, omdat Pannekoek vanaf 1863 het onderkomen van de districtsmeester van het vijfde district werd, Jan Jacob van Dam. Dokterstuin was volgens Van Dam zo vervallen dat het huis maar beter afgebroken kon worden. In 1864 werden alle dakpannen verwijderd en naar Pannekoek gebracht. Dokterstuin behield alleen een politiepost, waar marechaussees vervoersbiljetten controleerden: nodig omdat bewoners van het vijfde district die producten naar de stad wilden brengen verdacht werden van diefstal. Toen in 1871 de districtsmeester weer zelf voor zijn onderkomen moest zorgen, verkocht de overheid Dokterstuin (en Pannekoek) aan Willem Simon 'shon Wilmu' da Costa Gomez. Van het oude landhuis was vrijwel niets meer over, dus shon Wilmu liet rond 1880 het huidige huis bouwen. De twintigste eeuw cycleerde door: gouvernementsarts-praktijk (1976 tot eind jaren tachtig), school (1968-1974, gesloten vanwege bouwvalligheid), opnieuw ingestort dak, restauratie gefinancierd door Mama Bebi Mogen (1995), en vandaag een echt krioyo restaurant gerund door haar dochter Daisy. Waar de keuken stond in de tijd van districtsmeester Van Eps, schenkt nu de bar. De sala behoudt haar Curaçaose meubels. Gasten eten buiten onder een overkapping, precies op de plek waar ooit het pluimvee van de districtsmeester scharrelde. Naast 1880 noemt het monumentenregister ook 1914 en 1918 als bouwjaren. Het huis is langs één lange as opgezet: een kern van twee bouwlagen onder een schilddak, dat naar alle vier de kanten afloopt, steekt uit boven de gelijkvloerse vleugels aan beide uiteinden en boven de voor- en achtergalerij. Midden voor ligt een klein terras met een stenen trap, en op de hoeken liggen nog meer terrassen.

Foto © Michael A. Newton, curacaomonuments.org

Landhuis Gaito: Stille Symmetrie en de Naam van een Weerhaantje

Vanaf 1783 was Gaito een eeuw lang in dezelfde handen als Groot Kwartier. Martha Elisabeth Lamont, eigenaresse van beide plantages, woonde in 1830 liever op Gaito: een opvallend stemgedrag voor het kleinere landgoed. Of zij in hetzelfde huis woonde als er vandaag staat is een open vraag. Een plattegrond uit 1758 getekend door Jan Esdré, zoon van de toenmalige eigenaar, toont een ander huis, naast een duiventil, een mangasina met dorsvloer en korenschuur, en de slavenwoningen. Toen reiziger M.D. Teenstra er rond 1832 voorbijkwam, deed hij Gaito af als 'min belangrijke tuin'. Toch liep de plantage tot diep in de twintigste eeuw nog als veeboerderij: een foto uit die tijd toont koeien die achter het elegante landhuis lopen, met een keurig aangelegde siertuin ervoor. Het huidige landhuis is vermoedelijk negentiende-eeuws. Bescheiden krullen sieren de gevel en gestileerde bloemversieringen zitten boven de ramen. Een statige twintigste-eeuwse toevoeging bracht de entree met pilaren en een royaal balkon; twee pilaren aan de achterkant dragen een iets kleiner achterbalkon. De huidige eigenaar, het Advent Zendingsgenootschap, heeft het landgoed prachtig gerestaureerd. Volgens pater Brenneker stond er vroeger een watertank met een weerhaantje, plaatselijk een gaíto genoemd, voor het huis. Daar komt de naam vandaan. De plattegrond is bijna vierkant: een kern van twee verdiepingen tussen opvallend brede galerijen van één verdieping, elk onder een lessenaarsdak, een dak dat vanaf de muur van de kern naar één kant afloopt. Het dak van de kern is gedekt met rode pannen en heeft aan elke kant één dakkapel, een klein staand venster in het dakvlak; lisenen, platte pijlers die nauwelijks uit de muur steken, markeren de hoeken van de voorgevel. Het balkon aan de voorkant rust op Toscaanse zuilen, een eenvoudige klassieke zuilvorm, voor en achter lopen terrassen met een balustrade, en naast het huis staat een regenbak.

Foto © Michael A. Newton, curacaomonuments.org

Landhuis Groot Davelaar: Het Achthoekige Hart en een Presidents-Legende

Groot Davelaar valt architectonisch op onder Curaçao's landhuizen om één opvallende reden: een achthoekige kern omgeven door een galerij, met nóg een galerij die drie zijden daarbuiten omwikkelt. Kleine uitbouwen aan noord- en zuidzijde, met een verdere noordelijke uitbouw, geven het huis van bovenaf de voetafdruk van een kleine letter 'b'. Op de bovenste verdieping, onder een achthoekige piramide-dak, bekroont een achthoekige kamer met balustrade het geheel. En anders dan elk ander landhuis op het eiland draagt Groot Davelaar zijn naam nog geschilderd op de voorgevel: een kleine architectonische uitdaging aan de Curaçaose traditie van understatement. De oorsprongsverhalen dansen. Eén legende beweert dat het huis rond 1865 werd gebouwd voor de verbannen revolutionair Antonio Guzmán Blanco, later president van Venezuela, als privé-retraite tijdens zijn tijd op het eiland. De geloofwaardiger versie, ondersteund door archieven, plaatst de bouw in 1873-1874 in opdracht van Juan R. Blanch. De achternaam Davelaar (van een familie die ook het naburige Klein Davelaar naamgaf) gaf het landgoed zijn blijvende naam. Het romantische Venezolaanse-president-oorsprongsverhaal blijft hangen, omdat negentiende-eeuws Curaçao werkelijk politieke ballingen uit heel Latijns-Amerika herbergde, en omdat de achthoekige kern er precies uitziet als het soort architectonische ambitie dat een aspirant-president zou bestellen. Wat de oorsprong ook is, Groot Davelaar is vandaag particulier eigendom. Het terrein is onberispelijk; de geschilderde naam op de gevel blijft leesbaar; de achthoekige bovenkamer, net zichtbaar vanaf de oprit, is een klein architectonisch geheim dat je bij herbezoek steeds opnieuw kunt spotten. Het ontwerp is van A. Martis, die bij het bouwdepartement opzichter en waarnemend directeur was, en de regenbak kwam er in 1906 bij. Binnen in het achtzijdige dak zit een houten constructie die werkt als een paraplu: één achtkantige stijl loopt op naar de top, met schoren die uitwaaieren naar de dakbalken, en de daken zijn gedekt met zwart geglazuurde pannen. Het platte dak van de binnenste galerij dient als terras dat rondom loopt, op de hoogte van de bovenste bouwlaag.

Foto © Michael A. Newton, curacaomonuments.org

Landhuis Groot Kwartier: Eerste Windmolens, Koloniale Kanonnen en Citrus

Groot Kwartier, historisch ook Rustenburg, werd in 1694 gesticht en hoort bij de oudste continu erkende plantages van Curaçao. Het huis dat je vandaag ziet, met zijn zuilengevel gedragen door tien pilaren en zijn mix van zadel- en schilddaken, is ruim drie eeuwen lang uitgebreid en gewijzigd. Oorspronkelijk U-vormig en gelijkvloers met de entree op het westen, werd het later een verdieping verhoogd, de patio dichtgebouwd en de hoofdingang naar het oosten verplaatst. In de loop der jaren droeg het huis okergele, rode en grijze jassen: elke herschildering een kleine archeologische laag. De reikwijdte van de plantage was uitzonderlijk voor zijn tijd. Maïs groeide op de velden; een oranjerie beschermde citrusbomen; bananenboomgaarden en dividivi-teelt gebruikten de hellingen; er werd zout gewonnen; en een grote veestapel graasde de heuvels. Groot Kwartier leverde water aan de buurt en, opmerkelijk, citrusschillen aan de Blue Curaçao distillateurs op Chobolobo. Het was ook de eerste plantage op Curaçao die windmolens installeerde, zowel bij de putten als om maïs tot meel te malen. In de tuin staan kanonnen uit 17 februari 1804: de dag waarop Curaçao's eigen burgers, mariniers en artilleristen een Britse invasie afsloegen, een beslissende factor waardoor de Engelsen twee weken later het eiland verlieten. Een volledige renovatie in 2011 bracht het huis uitgebreid in orde, inclusief het enige bewaarde graf in de tuin (andere moesten verdwijnen voor de aanleg van de weg). De kanonnen staan nog in de tuin, inmiddels ongebruikt gericht op niets anders dan de bomen. Voordat de patio werd dichtgebouwd, was dit een open binnenplaats met zuilen eromheen; dat eerste U-vormige huis dateert vermoedelijk van rond 1700, net als Groot Santa Martha, dat dezelfde U-vorm heeft, terwijl het latere werk grotendeels negentiende-eeuws is. De Groot Kwartierweg loopt vanuit het oosten op het huis af, in de as van het huis, en het bijgebouw ernaast bevat onder meer een regenbak. Het monumentenregister noemt de zuilen binnen en buiten en de lijsten, geprofileerde sierbanden, op de gevels en rond deuren en ramen; de hoeken van het hoofddak dragen pirons, kleine puntige bekroningen.

Landhuis Groot Piscadera: 308 Hectare, Gemengde Gewassen, Nog Overeind

Plantage Groot Piscadera was oorspronkelijk 308 hectare en behoorde tot de grotere plantages op het eiland. De velden groeiden maïs, bonen en suikerriet. Indigo werd verbouwd voor de blauwe kleurstof, dividivi voor de tannine-opleverende peulen. Vee (koeien, schapen, geiten) trok over het omringende terrein. Dit was een volledig spectrum-plantage eerder dan specialist in één commodity, en de mix van activiteiten suggereert een eigenaar die diversificatie verkoos boven ambitie. Het landhuis heeft een kern met zadeldak, drie dakkapellen aan de voorzijde en twee aan de achterzijde. Galerijen onder lessenaarsdaken lopen langs beide lange zijden van het huis: de klassieke Curaçaose 18e-/19e-eeuwse configuratie. Niets flashy, niets ongewoons, maar goed gebouwd en stevig bewaard. Groot Piscadera ligt in de westelijke voorsteden van Willemstad, bij De Savaan en Klein Piscadera (dat, ondanks de naam, kleiner is). Het gebied is het laatste halve eeuw uitgebreid ontwikkeld, en de oorspronkelijke plantagevoetafdruk is versnipperd over moderne wijken. Maar het landhuis zelf overleeft, een 300-hectare-ambitie uit een ander tijdperk die voortduurt in een eenentwintigste-eeuwse voorstad.

Foto © Michael A. Newton, curacaomonuments.org

Landhuis Groot Santa Martha: Zout, Vee, Gemeenschap

Groot Santa Martha, historisch ook Groot Sint Marten genoemd, werd vermoedelijk tussen 1670 en 1690 gesticht en hoort daarmee tot de oudere continu erkende landgoederen aan de westkust van Curaçao. Het landhuis dateert uit dezelfde periode; de grote poort die nu de patio afsluit is twintigste-eeuws, met de heilige Martha verwerkt in het fronton. De plantage was van oudsher een belangrijke zoutplantage, zeker nadat David Dovale in de eerste helft van de negentiende eeuw nieuwe zoutpannen aanlegde in de baai van Santa Martha. Gerard Henri van der Linde Schotborgh, mede-eigenaar vanaf 1914, was een planter in hart en nieren en woonde in het landhuis. Financiële druk dwong de verkoop aan Jan Ernst van der Dijs in 1933, die er ook intrek nam. Onder zijn leiding werd Santa Martha een productieve veeplantage die Willemstad voorzag van melk, kaas, boter en slachtvee; het hofje leverde fruit en voor eigen gebruik werd sorghum verbouwd. Toen de kosten boven de opbrengsten uitstegen, werd de plantage in 1952 aan de overheid verkocht. Na een grondige restauratie van landhuis en mangasina's begin jaren zeventig werd het landgoed de thuisbasis van Tayer Sosial Santa Martha: een sociale werkplaats voor mensen met een lichamelijke of verstandelijke beperking. Vandaag produceert het terrein leerwerk (ter plekke gelooid van geitenleer), gerestaureerde meubels en ander handwerk; een deel van het landhuis functioneert als klein museum. Het is een van Curaçao's stilste maar ontroerendste herontwikkelingen van een koloniaal landgoed. Suikerriet was een van de gewassen, en een inventaris uit 1797 noemt een suikerrietmolen. Het huis, van één bouwlaag op een U-vormige plattegrond, ligt op een natuurlijke verhoging boven de lagere bijgebouwen, met aan drie kanten terrassen en trappen; de steile daken worden afgesloten door tuitgevels, eindgevels die naar boven toe smaller worden. Ten zuidwesten ligt het hofje, de plantagetuin, met putten, waterbakken, dammen, resten van pompen en twee soorten pos di pia, putten met treden naar het water: één voor mensen en één voor dieren.

Foto © Michael A. Newton, curacaomonuments.org

Landhuis Groot Sint Joris: 130 Jaar in Eén Familie, Uitzicht op de Baai

Landhuis Groot Sint Joris, ook wel Chinchó genoemd, heeft een van de elegantste gevels onder de grotere Curaçaose landhuizen: een kenmerkende halfronde gevel met palmetversiering. Daaronder bevindt zich een achttiende-eeuwse marmeren steen met een afbeelding van koning David die de harp bespeelt, met de inscriptie SCHOON GESIGT. De steen werd vermoedelijk aangebracht door een van de voormalige Joodse eigenaren. Groot Sint Joris is ruim 130 jaar in gebruik bij de familie Perret Gentil. Casper Perret Gentil kocht de plantage in 1884; zijn zoon Federico, grootvader van de huidige bewoonster, nam het in 1921 over. Vijf jaar later verkocht Federico het landgoed aan Shell, dat grondwater nodig had voor het raffinageproces op Isla. De familie bleef als huurder en boerde tot 1962 door op het gepachte land. Het landgoed was rijk aan larahabomen: de bittersinaasappels waarvan de schillen op het pleintje voor het landhuis werden gedroogd en verkocht aan de Blue Curaçao distilleerderij op Chobolobo. Toen Shell zich in 1985 terugtrok, ging het huis over op het Eilandgebied Curaçao. Hoewel de voorgevel nog altijd fraai oogt, heeft jarenlang achterstallig onderhoud het landhuis onbewoonbaar gemaakt; de familie woont in een van de bijgebouwen. Het uitzicht vanaf het achterterras blijft echter spectaculair. Sint Jorisbaai strekt zich eronder uit, en bij helder weer is Bonaire aan de horizon zichtbaar. Het is een van de mooiste uitzichtpunten van het eiland, vanaf een landhuis dat drieënhalve eeuw verandering heeft gezien. Het huis stamt in zijn huidige vorm vermoedelijk uit de jaren tussen 1850 en 1900, al kan een deel van de kern ouder zijn, en bestaat uit drie bijna even brede delen naast elkaar, elk onder een eigen schilddak, een dak dat naar alle vier kanten afloopt. Aan de voorkant hebben de twee buitenste delen een licht gebogen bovenrand met voluten, krulvormige versieringen, en het achterterras waar je vanaf uitkijkt heeft een halfrond middendeel. Achter het huis staat een regenbak met een aquaduct, een goot die water aanvoert; een twintigste-eeuwse koeienstal en een grote waterput maken het terrein compleet.

Foto © Michael A. Newton, curacaomonuments.org

Landhuis Grote Berg: De Grote Berg

Grote Berg (plaatselijk Seru Grandi, 'grote berg' in het Papiamentu) is een tweelaags landhuis met een schilddak en een van de architectonisch meest onderscheidende gevels op Curaçao. Aan elke zijde van het gebouw rijst een ongewoon groot driehoekig fronton omhoog, elk met een dakkapel. De consistentie en schaal van deze frontons geven Grote Berg een commanderende aanwezigheid: vanuit elke hoek leest het als intentioneel, imposant, symmetrisch. De plantage werkte primair als vee-onderneming. Het huidige gebruik van het landhuis is onzeker. Zijn buren, Harmonie en Papaya, plaatsen het in de centraal-westelijke zone van het eiland. De combinatie van tweelaagse hoogte en grote frontons aan elke gevel maakt Grote Berg een van de meer zelfbewust ontworpen landhuizen op het eiland. De meeste Curaçaose plantagehuizen zijn primair praktische gebouwen; Grote Berg is secundair praktisch. De driehoekige frontons zouden visueel opvallend zijn geweest vanuit elke oprit in een tijd vóór dichte vegetatie rond het huis groeide. Ook vandaag, zodra je weet waar je naar moet kijken, is Grote Berg onmiskenbaar. Het huis staat boven op de heuvel zelf, aan de noordkant van de weg naar Westpunt, en de voordeur bereik je via een rechte stenen trap met lage muurtjes, die onderaan elk eindigen in een vierkante stenen pilaar. Ten noorden van het huis is de onderbouw van een fornu di pan, een broodoven, bewaard gebleven, en op het terrein staan verder bijgebouwen en een kunuku-huisje, een eenvoudig plattelandshuisje waar een bediende woonde.

Foto © Michael A. Newton, curacaomonuments.org

Landhuis Habaai: barokke gevels in de oude Joodse wijk

Vanaf 1651 vestigden Sefardische Joden uit Amsterdam en Brazilië zich op Curaçao, en de West-Indische Compagnie gaf hun land ten noorden van het Schottegat. Daar ontstonden plantages als De Hoop, Bleinheim, Marchena en Welgelegen, en tot ver in de negentiende eeuw stond de wijk bekend als de Joodse wijk. Welgelegen kreeg in de achttiende eeuw de naam Habaai, hoogstwaarschijnlijk een verbastering van Gabay Henriquez, de familie die het vanaf 1771 bezat en er een gemengd bedrijf van vee en gewassen op runde. Het barokke huis dateert uit het midden van die eeuw, zoals de gebogen gevels suggereren: twee verdiepingen met galerijen aan voor- en achterzijde, onder een grote zolderverdieping. Habaai was een van de eerste landhuizen met een tweede leven. In 1864 kochten Franciscanessen uit Roosendaal het als kostschool voor meisjes; toen zij in 1867 een nieuw schoolgebouw openden onder de oude naam Welgelegen, werd Habaai zelf een weeshuis. Begin twintigste eeuw werd er strohoedenvlechten onderwezen, een ambacht waarin rond 1910 bijna een vijfde van de eilandbevolking werkzaam was. In 1965 volgde een retraitecentrum, en daarna decennia van verval waarin de bijgebouwen instortten maar het huis zelf standhield. In 2005 restaureerden nieuwe eigenaren het landhuis samen met architect Maup Lanjouw, en een jaar later verhuisde Gallery Alma Blou hierheen vanuit Otrobanda. De galerie toont wisselende tentoonstellingen van Curaçaose en Caribische kunst, met lokaal gemaakt werk te koop en een sfeervol terras aan de achterzijde, geschikt voor kleine bijeenkomsten. Aan de voorkant opent de begane grond zich in een arcade, een rij van zeven open bogen, met daarboven zes schuiframen, ramen die op en neer schuiven; aan de achterkant hebben beide verdiepingen zo'n open bogenrij. De vleugel aan de oostkant kwam er na 1864 bij, voor de kostschool en het weeshuis van de zusters. Elke gebogen topgevel, het gevormde bovenste deel van de zijmuur, eindigt in een flauwe boog met een vierkante knop erop, en aan elke kant van het dak staan drie dakkapellen, kleine ramen in het dakvlak.

Foto © Michael A. Newton, curacaomonuments.org

Landhuis Hato: De Vergeten Oorsprong van de Luchthaven

De meeste reizigers die door Curaçao International Airport komen hebben geen idee dat het terrein ooit een achttiende-eeuwse veeplantage was met een beroemde zoetwaterbron. Landhuis Hato staat vandaag net ten noorden van de landingsbaan: een stille herinnering aan wat de plek was vóór 1929. Tot 1792 was Hato een veeplantage van de West-Indische Compagnie die ook voedsel verbouwde voor de tot slaaf gemaakten; het diende tegelijk als privé-buitenverblijf voor de directeuren van de Compagnie. In de negentiende eeuw werd het een van Curaçao's vroegste hospitality-adressen. Krantenadvertenties uit 1843 van Michael Römer nodigden 'invaliden en andere bezoekers' uit om te genieten van de zoetwaterbaden, de koele schaduw van het hofje en het 'mooie herenhuis' voor meerdaagse luxe-verblijven: $1,50 per dag, inclusief maaltijden. Twee decennia later prees Frederik Pierre nog altijd het 'kristallijne beekje' en de geneeskrachtige baden. De grote transformatie kwam in 1929, toen de overheid besloot de toekomstige luchthaven van het eiland over de plantagevelden aan te leggen. Later kweekte Rudy Plaate, de 'zingende groenteboer', hier jarenlang groenten die hij eerst bij Bloemhof en later bij Zuikertuintje verkocht. In 2014 plantten ondernemende huurders een kleine wijngaard en openden een bed & breakfast in het landhuis, maar Curaçao Airport Holding beëindigde het contract in 2016. Het landhuis staat er nog: een van de weinige plekken op het eiland waar je een achttiende-eeuwse plantage en een eenentwintigste-eeuwse internationale luchthaven in één oogopslag ziet. De plantage besloeg zo'n 1400 hectare, een omvang die maar weinig andere plantages op het eiland haalden, en het water van de bron diende om het land te bevloeien en later voor een vijver. Rond het huis, dat zo'n 50 meter ten noorden van de weg naar het vliegveld staat, vind je nog putten, de resten van een regenbak, delen van dat bevloeiingssysteem en een begraafplaats met zeven graven. Voor wat nu de voorkant van het huis is, liggen nog resten van een stoep van IJsselsteentjes, kleine bakstenen uit de streek langs de IJssel in Nederland.

Foto © Michael A. Newton, curacaomonuments.org

Landhuis Hel: 'Paradijs' Genaamd Hel, Tegenover Vagevuur

Landhuis Hel draagt een van de surrealistischere namen op Curaçao's landhuizen-kaart. De alternatieve namen van het landgoed (Paradijs, Tevredenheid, Onverwachts) suggereren een lang-staande semantische spel, net als het feit dat er direct tegenover ooit Plantage Vagevuur stond. Of het cluster bewust theologisch was of gewoon het product van opeenvolgende eigenaars die hun landgoederen met donkere humor namen, is onduidelijk. Hoe dan ook zaten Paradijs, Vagevuur en Hel ooit op een rij, een soort achttiende-eeuws drie-bedrijven-hiernamaals in het Curaçaose platteland. Laat-achttiende-eeuws landhuis, architectonisch onderscheidend. De kern draagt een schilddak met dakkapellen aan alle zijden, met galerijen met lessenaarsdak die elke gevel omwikkelen. De opgang naar het terras heeft prachtige voluten aan de onderzijde: elegante architectonische franje die Hel boven de gewone plantagehuis-esthetiek tilt. Oorspronkelijk achttiende-eeuwse plantage genaamd Backer, een deel splitste zich af als Lesch den Dorst (de semantische riff voortzettend), terwijl de hoofdplantage de naam Hel aannam. In 1778 ontplofte het Nederlandse oorlogsfregat Alphen in de haven van Willemstad: naar verluidt omdat een matroos met een brandende sigaar de kruitkamer inliep, een van de ergste historische rampen op het eiland. Meer dan 200 opvarenden kwamen om, plus 50 aan wal. Brokstukken van de explosie zouden tot aan Landhuis Hel zijn terechtgekomen: kilometers landinwaarts. De krater is inmiddels geschiedenis, maar de rol van het landhuis als markeringspunt van hoever de schokgolf reikte is in het lokaal geheugen gebleven. Omdat het terrein glooit, staat het huis op een hoge onderbouw, met terrassen over de volle breedte van de voor- en achterkant. Onder het achterterras ligt een gewelfde regenbak, een waterreservoir met een gebogen plafond, en in de keuken is de fogon bewaard, de traditionele kookplaats; het monumentenregister noemt ze allebei. De twee bijgebouwen stammen vermoedelijk uit de jaren tussen 1850 en 1900, toen het huis zelf mogelijk ook werd aangepast.

Foto © Michael A. Newton, curacaomonuments.org

Landhuis Hermanus: Zout, Opstand en een Stil Weekendhuis

Langs de weg naar Willibrordus staat een oude grenspaal met de namen van twee naburige plantages, Hermanus en Meiberg, in oude belettering, in 2018 gerestaureerd door Rensly Simon en afgewerkt door Herman Verboom en François van der Hoeven. De twee landgoederen hadden bijna hun hele geschiedenis dezelfde eigenaars. Een van de vroegste was Hermanus Storck, waar het landhuis zijn naam aan dankt. Net als Jan Kok in het noorden was Hermanus een zoutplantage. De eigenaars vertrouwden tot de emancipatie in 1863 op een grote tot slaaf gemaakte werkkracht. Tijdens de opstand van 1795, de opstand onder leiding van Tula op Kenepa, liet een van Tula's mede-leiders, Louis Mercier, het oorspronkelijke huis van Hermanus in brand steken. Het huidige tweeverdiepingen-huis, met een schilddak en een omgaande gootlijst, is kenmerkend voor de tweede helft van de negentiende eeuw. Een dwars op het hoofdgebouw aangesloten vleugel, met meer traditionele galerijen, is vermoedelijk ouder. Shell meldde zich in 1928, geïnteresseerd in zowel Hermanus als Meiberg vanwege hun ligging aan zee: perfect voor een export-installatie voor olieproducten. Uiteindelijk wisselde alleen Meiberg van eigenaar; Hermanus bleef privé. De huidige eigenaars gebruiken het als weekendverblijf. Waar vroeger koeien, schapen en geiten in de omringende koralen graasden, lopen nu ganzen en pauwen. Het stille contrast tussen het verleden van Hermanus als zoutwinning met tot slaaf gemaakte arbeid en zijn heden als vredig privé-refugium is een van de lastigere dingen om met Curaçao in het reine te komen. Het landgoed, ook Oud Sint Marie genoemd, was zo'n 250 hectare groot en bezat enkele zoutpannen in de Salinja, de zoutlagune ten oosten ervan. Het voorste deel is neoclassicistisch, een stijl die teruggrijpt op Griekse en Romeinse bouwkunst, met pirons, kleine puntige bekroningen, op het dak; de oudere vleugel is vermoedelijk gebouwd tussen 1800 en 1850 en heeft aan drie kanten galerijen en een keuken met een fogon, een traditionele kookplaats. Het huis staat op een plateau een paar meter boven de weg, op een verhoogd terras met trappen aan drie kanten, en naast het voorterras ligt een overdekte regenbak.

Foto © Michael A. Newton, curacaomonuments.org

Landhuis Jan Kok: Flamingo's, Zout en Zonsondergang

De plantage ontleent haar naam aan een verbastering van Nederlands naar Papiamentu: Adriaan Kock, meestermetselaar en een van de eerste kolonisten op het eiland, bouwde rond 1705 het eerste huis op deze plek. 'Adriaan' vervormde tot 'Arrian' en uiteindelijk tot 'Jan': toen reiziger M.D. Teenstra er in 1836 over schreef, noemde hij het 'Plantaadje Arrienkok'. De oorspronkelijke naam was Zevenhuizen, vermoedelijk omdat het het zevende gevestigde huis was aan de zuidwestkust, na Oud Sint Marie (nu Hermanus), Nieuw Sint Marie (nu Rif), Malpais, Sint Joris (later Siberie), San Sebastiaan en Port Marie. Het oorspronkelijke huis van Adriaan was al in 1784 een ruïne, waarschijnlijk door brand verwoest; alleen de achttiende-eeuwse mangasina en de kelder overleefden. De plantage zelf draaide door als zoutbedrijf, met name na 1832 toen de vraag naar Curaçaos zout piekte. Tegen het midden van de negentiende eeuw strekten elf hectare zoutpannen zich uit onder het landhuis. Vandaag zijn dezelfde pannen het voedergebied van flamingo's die vanaf Bonaire komen overvliegen: een toeristenattractie op zich, en waarschijnlijk het meest gefotografeerde aspect van Jan Kok. Het huidige landhuis staat op een hoog terras dat uitkijkt over de zoutpannen, met galerijen aan beide zijden. Het werd halverwege de negentiende eeuw gebouwd door Carel Zacharias de Haseth op de fundamenten van Adriaans verwoeste huis. In 1948 kocht dierenarts Max Diemont het toen vervallen pand van de overheid en liet het in de jaren zestig restaureren, met architect Serge Alexeenko aan het hoofd van het werk. Hij maakte er een populair uitgaansadres van met museum, wijnkelder en een openluchtdansvloer. Diemont kocht in 1965 ook de zoutpannen van de overheid, met het argument dat pannen en landhuis onlosmakelijk bij elkaar hoorden. Sinds 1999 is de Stichting Monumentenzorg eigenaar van het hele landgoed. De overleden Curaçaose kunstenares Nena Sanchez had hier jarenlang haar atelier en galerie, en tegenwoordig functioneert het landhuis als restaurant met een terras dat uitkijkt over de roze reflecties van de zoutpannen bij zonsondergang. Krioyo huiskeuken staat op de kaart; de flamingo's die bij schemering over de pannen lopen zijn de show. Rond 1800 had Jan Kok dezelfde eigenaren als buurplantage Siberie, en de Salinja Sint Marie leverde tot in de twintigste eeuw zout. Op het voorterras bevindt zich de slavenbel, met een regenbak onder de terrasvloer; het huis keek oorspronkelijk vermoedelijk naar het oosten, terwijl de voorkant nu op het westen ligt. Rond het huis vind je nog twee pos di pia, putten met treden naar het water, twee andere putten en resten van koralen, omheinde veeperken.

Foto © Michael A. Newton, curacaomonuments.org

Landhuis Jan Thiel: Van Zoutpannen tot Resort-District

De man die Jan Thiel omvormde tot het resort- en stranddistrict dat het vandaag is, was Casper Arturo Perret Gentil: plaatselijk bekend als shon Tutu. In 1915 kocht hij het bijna 400 hectare grote landgoed inclusief het landhuis van de erfgenamen van David Vidal. Hij breidde de achttiende-eeuwse zoutpannen uit en stichtte in 1924 de badplaats Vista Alegre aan de Jan Thielbaai: een houten hotel, badhuis en vijf huurhuisjes, met entreegeld en muzikale optredens in de weekeinden. Een van Curaçao's vroegste georganiseerde recreatieplekken. De plantage heette oorspronkelijk Damasco, maar de zoutpannen en het landhuis namen al snel de naam over van de vroegst bekende eigenaar Jan Thielen (begin 18de eeuw). Zijn nakomelingen verkochten in 1737 aan Moses Penso, waarna de plantage vele keren van eigenaar wisselde voordat ze zich vestigde als productieve zoutwinning. In de achttiende eeuw werkten zo'n 40 tot slaaf gemaakten aan de zoutoogst, verbouwden ze sorghum, indigo en groenten, en verzorgden ze een flinke veestapel. In 1816 stond '15 sakken Catoen Boon' nog op de inventaris. Het huidige landhuis dateert vermoedelijk uit het midden van de achttiende eeuw: in 1752 lag er al bouwmateriaal op het terrein. De familie Perret Gentil trok er in 1929 in en moderniseerde het huis met een badkamer en andere gemakken. In de jaren zeventig begon shon Tutu de plantage te verkavelen voor het Vista Royal-project, en verkocht hij de rest, inclusief het landhuis, aan pensioenfonds APNA. Na overdracht aan Stichting Monumentenzorg en een 1997-restauratie door architect Norbert Broos (gefinancierd via de erfpacht-afspraak met advocaat Leo Spigt), opende het complex als boutique hotel. Vandaag functioneert het als Plantation Jan Thiel Lodge: bed & breakfast met de originele koeienstal, veekoralen en melkplaats allemaal bewaard. De plantage strekte zich langs de zuidkust uit van Lagun Jan Thiel tot de Caracasbaai en eindigde bij de landpunt Lijhoek, waar ooit een kustbatterij zou hebben gelegen, een opstelling van kanonnen om de kust te verdedigen. Het huis staat op hoger terrein in het noorden van het landgoed, ten westen van de grote rooi, een droge bedding die na regen water voert, en de kern heeft een ongewoon steil schilddak, dat naar vier kanten afloopt, met aan beide kanten drie ver uit elkaar staande dakkapellen, kleine ramen in het dakvlak. Rond het huis staan twee magasina's of opslagschuren, een kleine woning en een waterreservoir; de meeste bijgebouwen stammen uit de late negentiende en vroege twintigste eeuw.

Foto © Michael A. Newton, curacaomonuments.org

Landhuis Janwe: Een Stillere Vermelding in de Catalogus

Janwe, historisch ook Klein Zuurzak en Goed Begin, is een kleiner landhuis in de oostelijke rurale zone van Curaçao. De specifieke stichtingsdatum en vroege eigenaars van het landgoed behoren tot de items die nog worden uitgewerkt door lopend onderzoek naar Curaçao's 78 intacte landhuizen. Het staat op zijn fundamenten, wachtend tot zijn vollediger archivale verhaal wordt geschreven. Zoals bij veel stillere landhuizen is het overleven van Janwe meer afhankelijk geweest van volharding dan van beroemdheid. Zijn buren in het landschap verbinden het met het oostelijke cluster van plantage-landgoederen die samen de landbouw- en vee-economie van die kant van het eiland vormgaven. Als er later archeologisch of archiefwerk verschijnt, zal deze vermelding groeien; voor nu is het onderdeel van de volledige lijst van 78 en dat op zichzelf is het verhaal dat het vertellen waard is. Janwe was van betekenis als waterplantage, een plantage die om haar water werd gewaardeerd, en diende in de negentiende eeuw ook als buitenverblijf; het ligt bij Dominguito, aan de noordkant van de Caracasbaaiweg, en van het terrein is alleen een strook rond het huis over. Het huidige huis is vermoedelijk van rond 1850, al kunnen kern en galerijen ouder zijn, en het dak zit tussen tuitgevels, eindgevels die boven twee schouders smal toelopen, met aan de noordkant twee dakkapellen, kleine ramen in het dakvlak, en aan de zuidkant drie. Een koetshuis, een regenbak en een waterput horen bij het geheel, en de schoorsteen van de vroegere fogon, de kookplaats in de keuken, steekt nog door het dak.

Foto © Michael A. Newton, curacaomonuments.org

Landhuis Klein Santa Martha: Zout, Opstand, Boutique Hotel

Aron Levi Maduro, een van de eerste Sefardische Joodse kolonisten op Curaçao, was in 1698 eigenaar van Klein Santa Martha. Er groeide toen suikerriet op het terrein, naast dividivibomen waarvan de peulen tannine voor leerlooierij leverden. De plantage bloeide. In 1819, onder Matthias Schotborgh, draaide zij op de arbeid van 99 tot slaaf gemaakten: sommigen als schapen-, koeien-, ezels- of kippenhoeder; anderen in de stad als koksleerling of verkoopster. Samen met Groot Santa Martha en San Nicolas haalde Klein Santa Martha haar welvaart uit de zoutpannen van de Santa Marthabaai. De plantage haalde lelijkere krantenkoppen tijdens de slavenopstand van 1795. De Nederlandse huisonderwijzer Sabel, de enige blanke op Klein Santa Martha toen de opstand het landgoed bereikte, werd door de opstandelingen meegenomen. Onder leiding van Pedro Wacao bonden zij Sabel achter een paard en sleepten hem naar Fontein, waar hij werd gedood. Het incident is een van de vele die de geschiedenis van deze landgoederen moeilijk zonder huivering te vertellen maken. De overheid nam Klein Santa Martha in 1937 over. De Nederlandse boer Wietse de Vries trok in het landhuis om landbouw en veeteelt te helpen moderniseren: deel van oud-gouverneur Oscar Helfrichs plattelandsontwikkelingsplan. Boeren konden zich vestigen in een speciaal gebouwd dorp, Helfrichdorp, om het vak te leren. Het project liep op niets uit. In 1954 werd voorgesteld het landhuis te verkopen. Het doorstond decennia verval, korte periodes als vakantiekamp, een gezin, en krakers. Tegen de tijd dat de overheid het in 1995 aan Monumentenzorg overdroeg was het een skelet. Pas in 2012 ging een volledige restauratie van start. Twee jaar later heropende Klein Santa Martha als boutique hotel, met de restauratie geleid door architecten Anko van der Woude en Cas Aalbers: het landhuis eindelijk terug tot bewoonbaar leven gebracht. Het huis staat boven op een kleine heuvel ten noorden van de baai, op een verhoogd terras dat het deelt met een losstaande keuken en twee andere bouwwerken, en onder de terrasvloer ligt een regenbak. Het is vermoedelijk achttiende-eeuws en werd in het begin van de negentiende eeuw, rond 1900 en opnieuw in de jaren dertig aangepast; bij die laatste ronde werden onder meer de raam- en deuropeningen veranderd. Let op het ronde ventilatiegat met een gepleisterde ster in elke geveltop, het bovenste deel van de zijmuur, en op de getande hoekblokken van pleisterwerk, in afwisselende lengtes, op de hoeken van de voorgevel.

Landhuis Klein Sint Joris: Hangend Balkon, Piramide Toren

Plaatselijk bekend als Chenchó Chiki, is Klein Sint Joris een van de oudste plantages van Curaçao, met land dat in 1635 voor het eerst in cultuur werd gebracht en de volledige plantage die halverwege de zeventiende eeuw werd gevestigd. Veeteelt, kleinschalige landbouw en, ongewoon, suikerriet werden hier alle verbouwd. Suikerteelt was zeldzaam op Curaçao; het droge klimaat was er niet gunstig voor, maar sommige landgoederen hielden het vol tot in de negentiende eeuw. Klein Sint Joris was er een van. Het landhuis dateert van het eind van de achttiende eeuw en heeft verschillende onderscheidende kenmerken. Het zadeldak draagt vier dakkapellen aan de ene zijde en twee aan de andere: een asymmetrische opstelling die zeldzaam is op het eiland. Het is een van de zeer weinige Curaçaose landhuizen met een hangend balkon: een kleine architectonische luxe. Op enkele meters van het hoofdhuis staat een vierkante toren met piramidedak waarvan de oorspronkelijke functie onduidelijk blijft; vergelijkbare torens op grotere landgoederen dienden als duivenslagen of uitkijkposten, maar de precieze rol hier is niet gedocumenteerd. Het huis is door de jaren heen zichtbaar aangepast: verschillende aanbouwen en ingrepen hebben een leesbare archeologische gelaagdheid achtergelaten. Het omringende landschap heeft nog altijd een agrarisch karakter, met sporen van de oorspronkelijke plantagevoetafdruk zichtbaar in de plaatsing van bijgebouwen en grensmuren. Het is een stillere vermelding in de landhuizen-catalogus, maar de combinatie van vroege stichtingsdatum (1635), hangend balkon en mysterieuze piramidetoren maakt Klein Sint Joris architectonisch nieuwsgieriger dan zijn lage profiel doet vermoeden.

Foto © Michael A. Newton, curacaomonuments.org

Landhuis Klein Sint Michiel: Sint Michiel en de Draak

Boven de hoofdingang van Landhuis Klein Sint Michiel vecht de aartsengel Michaël met een draak, gesneden of gemonteerd als afbeelding. Dit is het soort expliciete iconografische uitspraak die je zelden vindt op een Curaçaos landhuis: de meeste beperken zich tot een enkel familiewapen of een ingegraveerde datum. De afbeelding maakt de naamgever van het huis direct duidelijk. Klein Sint Michiel was een 185-hectare zoutplantage, onderdeel van het zuidkust-cluster dat werkte aan de zoutpannen van de Sint Michielbaai. De economische kern van de plantage was zoutproductie, in de twintigste eeuw aangevuld met veeteelt. Waar Groot Sint Michiel op het schiereiland tegenover groter was qua landbezit (de 'groot' verwijst naar de omvang van het land, niet het gebouw), is het landhuis hier op Klein Sint Michiel eigenlijk de grotere en architectonisch expressievere van de twee. Het huidige gebouw werd in 1862 herbouwd op oudere fundamenten. Het bestaat uit twee aan elkaar gebouwde blokken, één langer dan de ander, elk met een eigen zadeldak en dakkapellen. Een galerij loopt langs de zuidzijde en vangt de kustbries. De alternatieve historische namen Jan Doret en Jan Dorst koppelen de identiteit van een lang vergeten eigenaar aan de plek. Klein Sint Michiel staat vandaag in het landschap dat het altijd heeft ingenomen, de zoutpannen allang stil, het gevecht tussen Michaël en de draak nog altijd gevoerd boven de voordeur. De plantage gaat terug tot de zeventiende eeuw; de eerste bekende eigenaar was Levy Maduro, ook de eerste Maduro die op het eiland bekend is, en het naburige Slangenbaai hoorde van oudsher bij dezelfde eigenaren. Vlak bij het huis ligt, op vruchtbare grond met veel water, een hofje, een tuin waar gewassen en fruit werden geteeld, mogelijk dezelfde tuin die Johan van Walbeeck in 1634 noemde in zijn beschrijving van deze streek. Het jaartal 1862 staat in de oostelijke geveltoppen, en rond het huis vind je nog een sekrèt of buitentoilet, een kas di palomba of duiventil, een kas di bomba of pomphuis, putten, sommige met een molen, dammen en resten van muren in de salinja, de zoutlagune.

Foto © Michael A. Newton, curacaomonuments.org

Landhuis Kenepa (Knip): Waar de Opstand Begon

Onder alle plantagehuizen van Curaçao draagt Landhuis Kenepa, plaatselijk Knip genoemd, de zwaarste geschiedenis. Hier leidde op 17 augustus 1795 een slaaf genaamd Tula de grootste slavenopstand van het Nederlands-Caribisch gebied, een zes weken durende opstand die de koloniale orde tot op het bot schokte en nu jaarlijks wordt herdacht als Curaçao's Dag van de Strijd om Vrijheid. De plantage zelf is veel ouder. Verkoopaktes dateren tot 1693, met het recht een onbepaalde hoeveelheid vee te laten grazen op de heuvels: een gebruik dat het landgoed drie eeuwen lang zou definiëren. Het huidige landhuis draagt 1830 in zijn topgevel, wat suggereert dat het hoofdgebouw in dat jaar werd gebouwd of grondig herbouwd. Nog in het midden van de twintigste eeuw graasden honderden geiten in de nu lege koralen. Een boedelinventaris uit 1832 onthult de andere kant van het plantageleven: het huis van eigenaresse Jannetje van der Meulen was ingericht met mahoniehouten meubels, schilderijen, snuisterijen en spiegels, terwijl de plantage draaide op de arbeid van 128 tot slaaf gemaakten uit Afrika en één persoon van gemengde afkomst. Het terrein draagt nog sporen van dit verleden: achttiende-eeuwse indigobakken (ontdekt in 2014 door de Werkgroep Archeologie), een oude pos di pia (inloopput) en geconsolideerde grenspalen die in 2018 met steun van het Prins Bernhard Cultuurfonds Caribisch Gebied zijn gerestaureerd. De familie Muskus bracht het huis begin twintigste eeuw weer tot leven, gebruikte het als weekendverblijf en liet het in 1939 restaureren. Sinds 1998 huisvest het landhuis het Museo Tula, met permanente exposities over slavernij, Tula's opstand en Afro-Curaçaos erfgoed. Op de eerste verdieping is een lange lijst te zien van de straffen, van zweepslagen tot dagen opsluiting, die de tot slaaf gemaakten konden verwachten voor specifieke overtredingen. Het is zwaar materiaal, maar essentieel voor wie het verhaal van het eiland wil begrijpen. Het monumentenregister verklaart het jaartal 1830 in de gevel: in dat jaar werd het oorspronkelijke achttiende-eeuwse huis verbouwd, waardoor de buitenkant een negentiende-eeuws karakter kreeg. In de toppen van de tuitgevels, eindgevels die naar boven toe smaller worden, als een tuit, staan drie jaartallen, 1830, 1939 en 1985, en het dak heeft aan elke kant vier dakkapellen, kleine staande vensters in het dakvlak. Binnen liggen de vloeren van de kern en de galerijen in gele baksteen; rond het huis staan stallen, schuren, magasina's (opslagschuren) en koralen, en naast het huis lag ooit een dorp van 175 hutten, de kas di pali maishi.

Foto © Michael A. Newton, curacaomonuments.org

Landhuis Koningsplein: 1650 op een Binnenmuur

Plantage Koningsplein dateert waarschijnlijk uit de zeventiende eeuw. Bij werkzaamheden aan het oorspronkelijke landhuis zou het jaar 1650 op een binnenmuur tevoorschijn zijn gekomen, één enkele inscriptie die de bekende geschiedenis van het landgoed decennia naar achteren zou duwen. Het monumentenregister plaatst het huidige huis echter in het midden van de negentiende eeuw. De plantage was klein (35 hectare) en het landhuis werd primair gebruikt als buitenverblijf eerder dan als agrarische onderneming. Het gebouw zelf is architectonisch ongewoon. Het bestaat uit drie blokken aan de lange zijde tegen elkaar gebouwd, waarbij het middelste blok iets hoger oprijst dan de buitenste blokken. Alle drie hebben zadeldaken. Het middelste blok is vermoedelijk het oudste, verraden door zijn dakkapellen, die naar buiten kijken over de daken van de buitenste blokken, een ongebruikelijke en enigszins onhandige opstelling die de gelaagde bouwgeschiedenis van het gebouw onthult. De buitenste blokken hebben extra lijstprofileringen aan de korte zijden. Het pand ligt in het centraal-zuidelijke gebied van het eiland, met nabijgelegen landhuizen Meerwijk en Pos Cabai. Het huidige gebruik is onzeker, maar het gebouw overleeft: 1650 op een binnenmuur, er nog steeds voor wie weet waar te kijken. De plantage ligt aan de oostkant van het Schottegat, dicht bij de oudste Nederlandse landingsplaats op het eiland, en het huis staat op een heuvel, op het hoogste punt van het terrein. De zuidgevel is symmetrisch ingedeeld, met deuren in het midden en aan beide uiteinden, vensters daartussen, en op de hoeken zware gecanneleerde pilasters, platte muurzuilen met verticale groeven. Langs de voorkant ligt een terras, en onder het terras aan de oostkant zit een grote regenbak.

Landhuis Koraal Tabak: Tabak, Drag Races, Omheinde Toekomst

Rond 1700 was Koraal Tabak, 'koraal tabak', een van de grote plantages van de West-Indische Compagnie op Curaçao. Zoals de naam suggereert, werd er tabak verbouwd. In 1636 meldde de WIC-directeur aan de Heren XIX in Amsterdam dat het 'toeback saet in onse tuijn van Chinchorro' (tabakszaad in onze tuin van Chinchorro) teleurstellend weinig opleverde. Hij bedoelde vermoedelijk Sint Joris, dat ten oosten van Koraal Tabak ligt. Het negentiende-eeuwse landhuis bestaat uit twee blokken met een ruime zaal in het voorste deel. Een keuken en andere aanbouwen zitten achterin. Het huis staat op een heuveltje waardoor het een mooi uitzicht heeft. Twee grote mangasina's en veekoralen stonden ooit ernaast; deze zijn helaas gebulldozerd. Halverwege de twintigste eeuw kocht de familie Bakhuis de plantage. In 1963 opende Hugo Bakhuis Wonderful Beach aan de Sint Jorisbaai: een recreatiecentrum met weekendhuisjes, ruiterpaden, een voetbal- en volleybalveld. In het landhuis kwam een restaurant. Bakhuis, bijgenaamd Mr. Wonderful, runde zelfs een speciale buslijn vanuit Punda naar het strand. De onderneming sloot na twee jaar. Maar de noordkustvlakte van de plantage bleef decennialang drag races (korte autoraces) huisvesten. Tot in deze eeuw werd er op het terrein diabaas (vulkanisch gesteente) gewonnen en vuil gestort. Koraal Tabak is onlangs verkocht aan investeerders die het landhuis willen restaureren. Wat volgt weet niemand, maar deze plek heeft meer levens in zich.

Foto © Michael A. Newton, curacaomonuments.org

Landhuis Morgenster: Politiek Partij-HQ tot Kunstenaars-Atelier

Landhuis Morgenster, 'Morning Star', is een voormalig plantagehuis dat dienstdeed als buitenverblijf. Een zadeldak met twee dakkapellen aan elke zijde kroont het huis, en de voorgevel is symmetrisch, met een dubbele deur in het midden en aan weerszijden twee vensters. Een groot deel van de twintigste eeuw diende Morgenster als hoofdkantoor van een politieke partij: een van de ongewone bestemmingen die Curaçao's kleinere landhuizen hebben gekregen toen de plantage-economie vervaagde. Politieke kantoren, onderwijsvakbonden, kindertehuizen, bejaardenhuizen, restaurants, kunstgaleries, boutique hotels: de verschuiving van landbouw naar dienstverlening en cultureel gebruik is geen verlies van de landhuizen maar hun transformatie naar nieuwe rollen, en Morgenster is onderdeel van dat verhaal. Het landgoed werd enkele jaren geleden volledig gerestaureerd en huisvest nu de galerie en het atelier van de huidige kunstenaar-eigenaar. Onderzoek naar de diepere geschiedenis (de grondleggers, exacte bouwdatum en vroege gebruiken) loopt nog. Wat zeker is, is dat het huis is terechtgekomen in een plezierige huidige incarnatie: een morgenster van een gebouw, witgeschilderd en open voor het maken en tonen van kunst, op een kleine heuvel tussen de Schottegatweg West en de weg naar Westpunt. Het monumentenregister plaatst het huis in de negentiende eeuw en vermeldt dat het in de tweede helft van die eeuw als buitenhuis werd gebruikt; in 1984 werd het al eens gerestaureerd. Het is een vrij klein huis op een verhoogd plateau, met terrassen aan drie zijden en trappen aan de voor- en zijkant, en de eindgevels zijn puntgevels met schouders, korte horizontale stukjes aan de voet van de gevelpunt. Een deel van het achterste dakvlak is verhoogd om ruimte te maken voor een trappenhuis, en tegen de westhoek staat een aquaduct op een lage boog.

Foto © Michael A. Newton, curacaomonuments.org

Landhuis Mount Pleasant (Malpais): Sisal-Gok, Barokke Gevels

Het landgoed heeft al twee eeuwen twee namen. Oorspronkelijk Malpais, 'slecht land', een naam die nauwelijks investerings-vertrouwen inspireert. In 1810, twaalf jaar na aankoop, liet eigenaar Gerard Duyckink in een akte vastleggen dat zijn plantage voortaan Mount Pleasant zou heten. De herdoop was begrijpelijk; de naam bleef lang hangen, al is de bevolking teruggekeerd naar Malpais. Zoutoogst en veeteelt waren de steunpilaren van Malpais het grootste deel van zijn geschiedenis. Dat veranderde begin twintigste eeuw toen 200 hectare met sisal werd aangeplant. In 1918 had de Eerste Sisal Cultuur Maatschappij een kwart van Malpais beplant met sisal en had een ontvezelingsmachine aangeschaft. De Sisal Maatschappij stond onder leiding van Gijsbert d'Aumale, baron van Hardenbroek, die in landhuis Papaya woonde. Ondanks het aanvankelijke enthousiasme ging de onderneming in 1922 failliet. Shell kocht de plantage in 1924. In 1943 wilde Stichting Birgen di Rosario, met Shells toestemming, een bejaardentehuis op Malpais vestigen, maar de verbouwingskosten waren te hoog; ze kozen voor Santa Catharina, en verhuisden minder dan een jaar later naar Huize Welgelegen. In de jaren zestig beheerden Nederlandse boeren het landhuis; Keijzer melkhandel adverteerde met verse melk, boter, kaas en yoghurt van Malpais. Het achttiende-eeuwse landhuis zelf is architectonisch opmerkelijk: barokke zijgevels en vijf barokke dakkapellen aan de voorzijde. Het werd twee jaar geleden beschermd monument. In 1984 droeg Shell het voor een symbolisch bedrag over aan het Eilandsbestuur; de stichting Yubia Bendita had hier een kindertehuis, en tegenwoordig is het huis in gebruik bij het kerkgenootschap Crusaders Curaçao. Er staat een kerkgebouw op het terrein. De mix van industriële gok, veeteelt, religieus gebruik en beschermd architectonisch juweel is puur Curaçao. Het huis staat hoog op een heuvel, met de zoutpan van Sint Michiel aan de zuidkant; in goede jaren leverden de pannen daar meer dan 10.000 vaten zout op, en het landgoed besloeg ooit 930 hectare. Tussen 1748 en 1874 wisselde de plantage vijftien keer van eigenaar. Naast de vijf barokke dakkapellen aan de zuidkant heeft het dak er nog drie aan de noordkant, en bij het huis, op de zuidwesthoek, staan een regenbak en het bijbehorende aquaduct.

Foto © Michael A. Newton, curacaomonuments.org

Landhuis Oost Jongbloed: Herbouwd na de Brand

De oorspronkelijke plantage Jongbloed, 90 hectare, werd in 1727 gekocht door schipper Jan Jongbloed, die het landgoed Boventuin omdoopte tot Jongbloed. In 1803 werd de plantage geplunderd; het landhuis brandde af tijdens de raid. Decennialang functioneerde de plantage zonder hoofdwoning. Uiteindelijk, diep in de negentiende eeuw, werd een nieuw landhuis gebouwd op een ander deel van het landgoed: bekend geworden als Oost Jongbloed vanwege de locatie. De plek van het oorspronkelijke Jongbloed-landhuis wordt vandaag bezet door een ander gebouw; sommige boeken en websites beelden verwarrend Oost Jongbloed af alsof het het oorspronkelijke Jongbloed was. In deze catalogus wordt Oost Jongbloed vermeld als afzonderlijk landhuis omdat dat historisch accuraat is: het is geen restauratie van Jongbloed, het is een opvolger-structuur op dezelfde plantage. Het laat-negentiende-eeuwse Oost Jongbloed is klein: slechts een kern met zadeldak. Rond 1920 werd een korte dwarsvleugel met schilddak toegevoegd aan de noordzijde. Het is een bescheiden, functioneel gebouw. Samen met zijn voorganger (het verloren Jongbloed) en de overgebleven mangasina van het oorspronkelijke landgoed (naar verluidt verbouwd tot crèche en woonhuis), vertegenwoordigt Oost Jongbloed de volledige arc: gesticht in 1727, verbrand in 1803, herbouwd, herbestemd, en vandaag nog steeds overeind. Het monumentenregister noemt de bouwers: Cornelis Sprockel bouwde het oudste deel, een eenvoudig stenen woonhuis met keuken, en zijn zoon Wiles Olivier Sprockel voegde de dwarsvleugel toe. Een gang onder een schuin dak verbindt beide delen, en in de vleugel uit 1920 is het oorspronkelijke interieur goed bewaard gebleven. Je vindt het huis aan de oostkant van wat ooit de plantage was, ten westen van de vroegere tuin Liverpool en van het huidige Hofje Pachi Sprockel.

Foto © Michael A. Newton, curacaomonuments.org

Landhuis Pannekoek: 175 Hectare en een Familienaam

Pannekoek (ja, pannenkoek in het Nederlands) is genoemd naar Gerrit Pannekoek, de eerste eigenaar van deze 175 hectare grote plantage, die aanvankelijk gold als een 'tuin' van de grotere plantage Groot Santa Martha. De naam is alledaags; de plantage niet. Op verschillende momenten kende het akkerbouw, veeteelt, en diende het als residentie voor de districtsmeester van het vijfde district (Jan Jacob van Dam, vanaf 1863): toen in 1864 de dakpannen van het naburige Dokterstuin werden verwijderd en hierheen gebracht om Pannekoek functioneel te houden. Het landhuis, vermoedelijk uit het begin van de negentiende eeuw, heeft een compacte kern met een zadeldak, aan alle vier zijden omwikkeld door een galerij met lessenaarsdak. Er zijn geen dakkapellen: een strak, relatief ongeornamenteerd silhouet. Het landgoed is sinds 1913 in handen van de overheid. In de afgelopen eeuw rouleerden er diverse publieke functies doorheen, en het gebouw staat nog altijd in de rurale centrale Curaçao. De naaste buren van de plantage zijn Groot Santa Martha en San Juan, beide groter en verhaalrijker, maar Pannekoek verankert zijn deel van het binnenland-landschap zoals een betrouwbaar middelgroot landhuis dat doet: niet de attractie waar je naartoe rijdt, maar die je op de weg tegenkomt. Het huis staat onder aan een heuvel, niet ver van de weg naar Soto. De zuidgevel heeft een dubbele deur in het midden met aan elke kant drie vensters, en in de zuidwesthoek ligt de keuken met een fogon, een open kookvuur; aan die kant steekt ook een schoorsteen boven het galerijdak uit. Een gemetselde goot langs de galerijdaken voert het regenwater via een aquaduct naar de regenbak, en een put en dammen maken het watersysteem van het landgoed compleet.

Foto © Michael A. Newton, curacaomonuments.org

Landhuis Papaya: Kleine Plantage, Eén Overgebleven Boom

Papaya was een kleine plantage in het centrale westen van Curaçao, een afsplitsing van het grotere Malpais. Er werd vee (runderen en schapen) gehouden, en papaja's werden verbouwd: vandaar de naam. Een vroegere naam was 'Wel te Vrede'. Het negentiende-eeuwse landhuis is bescheiden: drie kleine aaneengebouwde blokken, elk met een schilddak, en een enkele ingetogen dakkapel aan de voorzijde. Dit was ooit het huis van Gijsbert d'Aumale, baron van Hardenbroek, directeur van de ambitieuze sisal-verbouwende Eerste Sisal Cultuur Maatschappij, die op het naburige Malpais 200 hectare sisal probeerde te planten voor het in 1922 failliet ging (zie: Mount Pleasant / Malpais). De baron woonde op Papaya terwijl zijn bedrijf ernaast op sisal gokte. Eén papajaboom staat nog steeds naast het landhuis: de laatste van de werkende boomgaard, een boom-grote archeologische spoor. Het huis diende laatstelijk als rehabilitatiecentrum. Het huidige gebruik is onzeker. Papaya is klein, stil, en een herinnering dat niet elk landhuis groots was: sommige waren werkende moestuinen met een bescheiden huis erbij. Het monumentenregister dateert het huis in de tweede helft van de negentiende eeuw en merkt op dat opzet en details één geheel vormen en dat het waarschijnlijk in één keer is gebouwd. Het staat op een verhoogde onderbouw op het laagste deel van het terrein, dicht bij de weg naar Westpunt, terwijl het grootste deel van de plantage wordt ingenomen door de heuvel Seroe Papaja. Let op de gecanneleerde pilasters, platte muurzuilen met verticale groeven, op de voorste hoeken, de terrassen met trappen aan voor- en achterkant, en de gepleisterde rozet in de driehoekige top van de dakkapel.

Foto © Michael A. Newton, curacaomonuments.org

Landhuis Parera: Zoutplantage Omgevormd tot Omheinde Retraite

Landhuis Parera ontleent zijn naam aan de weduwe E. Parera, de oudst bekende eigenares. Het landgoed werkte eerst als zoutplantage, zoutwinning uit nabijgelegen pannen, en was halverwege de negentiende eeuw overgeschakeld naar een bescheiden veebedrijf met voornamelijk geiten. Nog later werd het een buitenverblijf, toen de plantage-economie in het slop raakte en Willemstadse kooplieden koelere lucht buiten de stad zochten. Het landhuis dateert grotendeels uit de eerste helft van de negentiende eeuw. De vorm is ongewoon voor Curaçao: een lange tweelaagse kern met zadeldak, galerijen die langs beide lange zijden van de benedenverdieping lopen, en een met balustrade omringd terras rond een zuilengalerij. Het huis is recent opnieuw opgeknapt, waardoor het een afgewerktere uitstraling heeft dan de archieffoto's uit 1978 en 2011 doen vermoeden. Toegang verloopt via een bewaakte ingangspoort, een moderne veiligheidsrealiteit die informele bezoeken beperkt. Het landhuis ligt bij Arrarat in het zuiden en Hel in het westen, ongewone buren die het omlijsten binnen een van de meer geconcentreerde clusters historische buitenhuizen van Curaçao, net binnen de zuidkust-voorsteden van Willemstad. Voordat het de naam Parera kreeg heette het landgoed Berg Carmel; de weduwe Parera verkocht het in 1745 aan Claas Schotborgh. Het huis staat op het hoogste punt van een landtong aan het Schottegat, en de eindgevels zijn tuitgevels, gevels die naar boven toe smaller worden, als een tuit. De neoclassicistische details, een gootlijst (de geprofileerde rand langs de dakgoot) met draperieversiering en een tandlijst (een rij kleine blokjes, als tanden), stammen uit de tweede helft van de negentiende eeuw, toen het landgoed als buitenplaats diende; de oorspronkelijke bijgebouwen zijn verdwenen.

Foto © Michael A. Newton, curacaomonuments.org

Landhuis Pos Cabai: Paardenput, 8 Hectare, U-Vormig

Pos Cabai vertaalt naar 'paardenput': het landgoed is genoemd naar de belangrijke waterput op zijn terrein. Plantages op Curaçao namen vaak hun naam over van hun belangrijkste kenmerk, of dat nu een boom was (Papaya), een vrucht (Kenepa) of een waterbron (Pos Cabai, Brakkeput). Water was kostbaar, putten waren infrastructuur, en een put genoemd naar paarden zegt iets over hoe vee werd gewaardeerd. De plantage was klein, slechts 8 hectare, en werd al snel gebruikt als buitenverblijf eerder dan een werkende landbouwonderneming. Het landhuis dateert uit de tweede helft van de negentiende eeuw. Het heeft een kern met zadeldak en drie dakkapellen aan elke zijde, elk daarvan getopt met een driehoekig fronton: een ongewoon consistent decoratief detail. Galerijen met lessenaarsdak lopen langs beide lange zijden van de kern. Het huis is U-vormig, met twee kleine zijvleugels. Een gedecoreerde kroonlijst met draperieversiering loopt boven het hoofdgebouw, een elegante Victoriaanse toets. Pos Cabai ligt bij Bever en Meerwijk. Het landgoed staat ook bekend onder de alternatieve naam Zuikertuin, wat verwarrend is gezien het nabijgelegen winkeldistrict dezelfde naam draagt naar een ander, volledig afzonderlijk landhuis (Suikertuintje). Welkom bij Curaçaose toponymie. De oudst bekende eigenaar, Lopez Laguna, verkocht de plantage in 1745 aan Sara da Costa Gomez, en de naam Pos Cabai duikt rond het midden van de negentiende eeuw voor het eerst op in een akte. De put waaraan het landgoed zijn naam dankt was een openbare put, en het huis ligt hoog, op een plateau aan de oostkant van het Schottegat. Tussen de twee zijvleugels ligt een patio, de westelijke vleugel heeft een regenbak in de kelder, en de schoorsteen van de oude keuken draagt bovenaan een draperiemotief met kwastjes op de hoeken.

Foto © Michael A. Newton, curacaomonuments.org

Landhuis Ronde Klip: Klassieke Gratie, Hollywood-Rol

Landhuis Ronde Klip behoort zonder twijfel tot de mooiste landhuizen van Curaçao. Het hoofdgebouw is gebouwd in classicistische stijl met een schilddak over twee verdiepingen, geflankeerd door losse vleugels aan de noord-, oost- en westzijde: elk met een eigen schilddak. De oostvleugel dateert van na het hoofdgebouw; de noordelijke vleugel is de meest recente toevoeging, gebouwd in 2002 en gedeeltelijk op zuilen staand. Alleen de oostvleugel heeft dakkapellen. Een elegante galerij met open bogen loopt langs de onderverdieping van het hoofdgebouw en gaat door aan de westzijde van de oostvleugel. De pilarengalerij aan de zuidgevel, later toegevoegd, wordt gedragen door zes zuilen. De plantage van Ronde Klip was enorm: 825 hectare. Vee trok over het land; katoen werd verbouwd; aloë werd geteeld. Enkele jaren halverwege de twintigste eeuw diende het landhuis als meisjesopvoedingstehuis, onder leiding van de Zusters van Bethanie in de Antillen. Een scherpe afwijking van het zusters-toezicht kwam in 1979, toen delen van de speelfilm 'Firepower', met Sophia Loren en James Coburn, in het landhuis werden opgenomen. Het is Curaçao's onverwachtste Hollywood-rol. Het landgoed is recentelijk volledig gerestaureerd en gemoderniseerd, met behoud van de belangrijkste historische details. De klassieke compositie leest nog altijd helder: symmetrie, proportie, zuilen. Ronde Klip is een van de landgoederen waar de architectonische ambitie van negentiende-eeuwse Curaçaose plantage-eigenaars nog volledig leesbaar is, niet begraven onder latere aangroei. Volgens het monumentenregister stammen het hoofdgebouw en de westelijke vleugel van rond 1860. De galerij op de begane grond wordt gevormd door veertien lage bogen, en boven de zuilenportiek staat een fronton, een lage driehoekige gevelbekroning. In de westvleugel zit de oude keuken met oven en schoorsteen, en op het terrein staan nog een regenbak, een toilethuisje, een magasina (opslagschuur) en koralen.

Foto © Michael A. Newton, curacaomonuments.org

Landhuis Rooi Catootje: Waar een Negentiende-eeuwse Bibliotheek de Eenentwintigste Ontmoette

Rooi Catootje is een van de zeldzame landhuizen waar twee eeuwen dezelfde tuin delen zonder elkaar zichtbaar tegen te spreken. Het negentiende-eeuwse huis staat gemeubileerd met antieke stukken die eruitzien alsof ze er altijd hebben gestaan. Ernaast verrijst sinds 2010 een hypermoderne bibliotheek met veel glas, gebouwd door de laatste eigenares Ena Dankmeijer-Maduro (1920-2016) om de bijzondere collectie judaïca en Antilliana van haar vader te huisvesten. Samen vormen zij precies de eenheid die de destijds negentigjarige Ena voor ogen had. De naam van de plantage komt van een rooi, een seizoensgebonden regenwaterafvoer, langs de oostgrens, en van een kleine vrouwelijke eigenares genaamd Catootje wier naam op de een of andere manier aan de plek bleef plakken. De plantage bestond al in 1700. Geiten en schapen graasden op de publieke weidegronden; kippen en ander pluimvee liepen in het hofje; kokos, papaja, tamarinde en limoenen groeiden in de moestuinen. De bibliotheek die nu naast het landhuis staat is een van Curaçao's belangrijkste wetenschappelijke bronnen, de Mongui Maduro Library, met meer dan 30.000 boeken, manuscripten en documenten over de Joodse diaspora in de Amerika's, de geschiedenis van de Nederlandse Antillen en de Caribische cultuur in bredere zin. Onderzoekers uit de hele regio komen werken in de stille leeszalen. Loop vanuit het negentiende-eeuwse landhuis, met zijn zware mahoniehouten meubels en portretten, de glazen bibliotheek in, en je voelt twee eeuwen elkaar de hand schudden zonder iets te hoeven zeggen. Volgens het monumentenregister is het huis rond 1853 gebouwd, het jaar waarin de familie Maduro de plantage verwierf, die tot het midden van de negentiende eeuw Rust en Vree heette, ook gespeld als Rust en Vrede (een ander landgoed dan Landhuis Rust en Vrede aan de Santa Rosaweg); met de rooi in de naam is waarschijnlijk de geul bedoeld die nu Rooi Magdalena heet. Een kern van twee bouwlagen onder een schilddak, een dak dat aan alle vier kanten afloopt, wordt omringd door galerijen van één bouwlaag, en een geknikt aquaduct op een kolom en een boog voert het regenwater vanaf de noordwesthoek naar een grote regenbak. Let ook op de ijzeren bel op de noordwesthoek van de terrassen en op de hofi, de plantagetuin, met putten en dammen.

Foto © Michael A. Newton, curacaomonuments.org

Landhuis Rust en Vrede: Een Doktershuis in Traag Verval

Het grootste deel van de twintigste eeuw diende Rust en Vrede, oorspronkelijk De Vergenoeging, als ambtswoning van de districtsmeester. In de jaren dertig woonde er shon Piet van Leeuwen, vader van de schrijver Boelie van Leeuwen. Zijn opvolger was Herman Schotborgh. Het huis zelf stamt uit de tweede helft van de negentiende eeuw. Later stationeerde de overheid er de gouvernementsartsen. Eerst dokter Gorsira, daarna dokter Rauchbaar, die er tot 1990 met zijn gezin woonde. Rauchbaar runde zijn particuliere praktijk vanuit het huis, met de gouvernementspraktijk schuin tegenover de kerk van Santa Rosa. Diepe tuinen strekten zich voor en achter het landhuis uit; hij omheinde ze met een cactushaag, en twee trappen leidden naar de achtertuin: zwakke sporen die vandaag nog bestaan, maar overwoekerd zijn. Na Rauchbaars vertrek was er oprechte belangstelling van verschillende partijen om het landhuis over te nemen. De overheid deed niets. Ramen en deuren werden dichtgemetseld: een gangbare verdediging tegen krakers die ook verval garandeert. In 2002 werd Rust en Vrede officieel beschermd monument, maar bescherming zonder onderhoud is een trage grafrede. Vandaag staat het als een schaduw van het buitenhuis dat het was: de voorgevel nog leesbaar als negentiende-eeuws koloniaal, de tuinen nog in contour te raden, maar zichtbaar verbleekt elk jaar. Het is een herinnering dat zelfs stevige landhuizen zonder actieve zorg richting ruïne drijven. De 17 erkende ruïnes op Curaçao zijn geen uitputtende lijst; er is een lange wachtkamer. Jarenlang had het Centraal Bestuurskantoor hier in de twintigste eeuw ook een hulpkantoor voor het tweede district. Het huis heeft een kern onder een schilddak, een dak dat aan alle vier kanten afloopt, met galerijen rondom, en binnen in de kern is het plafond opvallend hoog. Tegen de noordkant staat een regenbak die in de twintigste eeuw is vergroot, en er ligt een klein terras aan de voorkant en een terras over bijna de hele breedte van de achterkant, waar de middelste deur een rondboog heeft.

Foto © Michael A. Newton, curacaomonuments.org

Landhuis San Juan: Ooit de Belangrijkste Plantage van Curaçao

San Juan, oorspronkelijk Sint Jan, werd in het midden van de zeventiende eeuw gesticht en groeide, met 657 hectare, uit tot wat in het begin van de negentiende eeuw werd beschouwd als de belangrijkste plantage van Curaçao. Maïs, suikerriet, katoen en indigo groeiden op de velden; vee trok over de hellingen; zelfs bescheiden zoutwinning werd in de eerste helft van de negentiende eeuw toegevoegd. In de twintigste eeuw, een ongewoon specifiek laat hoofdstuk, liep er een leguanenkwekerij op het terrein. Het achttiende-eeuwse landhuis heeft een kern met een schilddak en drie dakkapellen aan één zijde, met galerijen met lessenaarsdak langs alle vier gevels. Het onderscheidende kenmerk is architectonisch en praktisch: een lang aquaduct, afwisselend rond- en rechte bogen, verbindt het huis met de regenbak en zorgt ervoor dat elke druppel afloop van het dak in de opslag komt. Veertig centimeter boven grondwater, in steen gebouwd en visueel opvallend in het landschap, is het een van de elegantere stukken plantage-waterbouwkunde van het eiland. Plantage San Juan ligt in het rurale westen, naast Cas Abou en Pannekoek. Het huis en zijn aquaduct staan nog overeind, en de schaal van zijn voormalige belang is in elke richting leesbaar: 657 hectare is een zeer groot getal. San Juan heeft ook een plek in de bredere geschiedenis van het eiland: op 20 augustus 1634 gaven de Spanjaarden, die Curaçao sinds 1499 in handen hadden, zich hier over aan de Nederlanders. Matthias Schotborgh kocht de plantage in 1806 van Jasper Ellis de Veer, en volgens het monumentenregister woont de familie Schotborgh nog altijd in het huis. Op het achterterras staan zoutmolens en een fornu di pan, een broodoven, en bij het complex horen verder een groep magasina's (opslagschuren), koralen en een graf.

Foto © Michael A. Newton, curacaomonuments.org

Landhuis San Nicolas: 339 Hectare Zout

Aan het einde van de zeventiende eeuw bestond de plantage San Nicolas al, uiteindelijk 339 hectare groot. De drie pijlers van de achttiende- en negentiende-eeuwse Curaçaose economie (akkerbouw, veeteelt en vooral zoutwinning) speelden zich alle drie hier af. San Nicolas maakte deel uit van het westkust-zoutcluster dat samen met Groot Santa Martha en Klein Santa Martha zijn welvaart haalde uit de zoutpannen van de Santa Marthabaai. Het landhuis zelf dateert uit de achttiende eeuw. De kern heeft een schilddak met dakkapellen, en lange galerijen met lessenaarsdak lopen langs de twee lange zijden. Meerdere bijgebouwen groeperen zich rond het hoofdhuis: de overblijfselen van de operationele infrastructuur die een 300+ hectare landbouw- en zoutwinningsonderneming ondersteunde. Net als het naburige Klein Santa Martha vertrouwde San Nicolas twee eeuwen lang op de arbeid van tot slaaf gemaakten; anders dan zijn beter gerestaureerde buur heeft het nog geen tweede leven gevonden als museum, boutique hotel of cultureel centrum. San Nicolas ligt vandaag in een gebied dat landelijk van karakter blijft, nog steeds dicht bij de zoutpannen die zijn economie opbouwden, nog steeds binnen een landschap waar de geografie van zeventiende-eeuwse Curaçaose plantage-zonering bijna onveranderd te traceren is. Het is het soort landhuis dat de bezoeker beloont die voor het grotere verhaal komt: één zoutplantage binnen een cluster, één bijgebouwen-complex onder vele die de zout-industrie dienden, één middelgroot achttiende-eeuws huis dat de eenentwintigste haalde. Volgens het monumentenregister stammen de oudste delen van het huis uit het midden van de achttiende eeuw en enkele bijgebouwen uit de negentiende; naast vee en zout leverde de plantage ook handelsgewassen op, zoals indigo, dividivipeulen en verfhout. De korte zijden eindigen in afgeknotte puntgevels, eindgevels waarvan de punt is afgesneden, en het dak heeft aan elke kant drie dakkapellen, kleine staande vensters in het dakvlak. Rond het huis liggen terrassen met trappen aan alle vier de kanten, drie regenbakken, een keuken en een klein badhuis waarin de cementen kuip nog staat.

Foto © Michael A. Newton, curacaomonuments.org

Landhuis San Sebastian: Gedateerd 1754, Uitgebreid in de Negentiende Eeuw

San Sebastian, ook Sint Sebastiaan of Sint Bastiaan, werd vroeg in de achttiende eeuw gesticht. Maïs groeide eerst op de velden; later werd cochenille gekweekt (voor karmijnrode kleurstof), en aan het eind van de negentiende eeuw werden aloë-aanplantingen toegevoegd: een stille opeenvolging van landbouwexperimenten, elk proberend een ander exportmarktje te vangen. Het landhuis zelf draagt 1754 op de gevel. Het overleefde de negentiende eeuw niet onveranderd. Bij een Engelse inval in 1805 werd het landgoed, net als andere plantages in de buurt, zeer waarschijnlijk geplunderd. De huidige structuur toont zijn complexe architectonische geschiedenis. De oorspronkelijke kern heeft een zadeldak en een enkele dakkapel, met galerijen met lessenaarsdak langs beide lange zijden. Later toegevoegd: een tweelaagse vleugel aan de zuidgalerij (met eigen zadeldak) en twee korte vleugels die de oostelijke korte zijde van de kern flankeren, verbonden door een poort boven de patio. Het leest als drie gebouwen die één voetafdruk delen. De buren van de plantage, Buitenbosch en Jan Kock, plaatsen het in de noordwestelijke rurale zone. Het is vandaag particulier eigendom en staat nog altijd rustig op de plek waar het werd gebouwd en later uitgebreid. Op de voorgevel staat de datum als Aº 1754, in een rechthoekige, geprofileerde lijst onder een klein fronton, een lage driehoekige bekroning. Het monumentenregister noemt Abraham Ulloa als eerst bekende eigenaar, die het landgoed in 1722 aan Herman Winkler verkocht, en plaatst het huis op een heuvel aan de noordkant van de weg tussen Sint Willibrordus en Soto. Bij het complex horen verder een keuken met fogon, een open kookplaats, een terras met een dors- of droogvloer, een regenbak, een koraal en een kleine schuur.

Landhuis Santa Barbara: Het Statigste Huis van het Eiland

Toen reiziger M.D. Teenstra rond 1832 door Curaçao trok, noemde hij Santa Barbara 'het ruimste en prachtigste huis van geheel Curaçao'. De titel is sindsdien niet weggegaan. Het landgoed rijst majestueus uit het groen op, met een statige hoge trap die naar de woongedeeltes leidt. Vanaf het hooggelegen terras boven de mangasina's opent het uitzicht zich over het Spaanse Water en naar de Tafelberg verderop. Het oudste deel van het huidige gebouw, van rond 1800, bevindt zich in de noordvleugel. Mogelijk is dit een restant van het versterkte huis dat in de zestiende eeuw werd gebouwd door Lazaro Bejarano, de Spaanse bestuurder van Curaçao. Matthias Beck, vicedirecteur van de West-Indische Compagnie tussen 1657 en 1668, stichtte de plantage. In die tijd werd er rietsuiker, tabak en, getuige de gevonden indigobakken, indigo geteeld. Later werd het een gemengd bedrijf met sorghum, bonen, pinda's en andere groente, naast kuddes schapen, geiten, koeien, ezels en enkele paarden. Halverwege de negentiende eeuw werden nopalcactussen aangeplant voor de teelt van cochenilleluizen, de bron van de karmijnrode kleurstof. De gastenlijst van Santa Barbara is opmerkelijk. In 1874 werd fosfaat ontdekt op de Tafelberg van het landgoed: de start van een decennialange mijnbouw die de Curaçaose economie mede vormgaf. Pastoor Niewindt las hier tweewekelijks de mis onder eigenaar George Curiel (1815-1833). Prins Willem Frederik Hendrik bracht hier in 1835 de nacht door. Gouverneur René Römer woonde bijna drie jaar op Santa Barbara (1983-1990) terwijl het gouverneurshuis in Fort Amsterdam werd gerestaureerd. Eind vorige eeuw werden de plantagegronden verkocht aan een projectontwikkelaar; vandaag is het beroemde Barbara Beach een privéstrand voor hotelgasten, en wordt het landhuis, nog steeds staande in zijn groene omgeving, geleidelijk een eiland binnen villawijken en golfbanen.

Foto © Michael A. Newton, curacaomonuments.org

Landhuis Santa Cruz: Rum, Quarantaine en Terugveroverd Strand

Santa Cruz is een klein landhuis met een verrassend industrieel verleden. Het was een van de weinige Curaçaose plantages waar nog lang suikerriet werd verbouwd, tot diep in de negentiende eeuw; de romp van de suikermolen staat nog steeds aan de overkant van de doorgaande weg: het enige nog bestaande exemplaar op het eiland. Van het riet werd rum gestookt voor lokaal gebruik. Tijdens de slavenopstand van 1795 maakten de tot slaaf gemaakten van Santa Cruz ruimschoots gebruik van de gedistilleerde voorraad. Midden negentiende eeuw stond er nog een distilleerhuis met twee distilleerketels op het terrein. Het landhuis zelf stamt grotendeels uit de achttiende eeuw. Vee liep over het terrein; resten van varkensstallen zijn nog aanwezig, net als drie oude waterputten. In 1866 stond eigenaar Willem van Uytrecht een stuk grond af voor de bouw van een quarantainegebouw, omdat de baai van Santa Cruz de quarantaineligplaats werd voor schepen uit gebieden met besmettelijke ziektes: gele koorts, cholera. De baai vervulde deze functie tot begin twintigste eeuw. In de twintigste eeuw bezat shon Etie, August Georg Statius Muller, de plantage. Zijn beslissing in 1941 om het strand voor het publiek te sluiten veroorzaakte lokale ophef; alleen leden van de Sportvereniging Kwiek waren welkom. Vanaf 1944 werd het landhuis verhuurd en was het strand weer openbaar. Sinds 1983 is het huis particulier bewoond. Het strand is vandaag weer publiek toegankelijk en een van de rustigere westkust-opties: minder druk dan Grote Knip of Cas Abou, met helder water en dezelfde rif-beleving. Het huis heeft één bouwlaag met een ruime zolder en staat op een groot terras op een heuvel ten noorden van de zuidelijke route naar Westpunt; een gang verbindt het met een apart keukengebouw en tegen één hoek staat een regenbak. De voorgevel zwenkt in en uit in de achttiende-eeuwse stijl die Curaçaose barok heet, al soberder dan bij Habaai of Malpais, terwijl de achtergevel en de dakkapellen (staande ramen in het dakvlak, elk met een eigen dakje) wijzen op de periode tussen 1800 en 1850. Let op de boogvormige hoofdingang met zware lijsten, de ster in de bekroning van elke dakkapel en de ruïne van een mangasina, een plantagepakhuis, vlak bij het huis.

Foto © Michael A. Newton, curacaomonuments.org

Landhuis Savonet: Vier Eeuwen Curaçao in Één Landgoed

Weinig plekken op Curaçao comprimeren zoveel eilandgeschiedenis in één stuk grond als het landgoed Savonet. Rond 1662 legde Matthias Beck, toen vice-directeur van de WIC, de plantage aan. Daarvoor leefden en boerden er bijna vierduizend jaar lang Arowakken: een tijdsspanne die nu wordt verteld in het museum dat het landhuis sinds 2010 herbergt. De bloeitijd kwam met Matthias van der Dijs, die in 1815 eigenaar werd en Savonet liet uitgroeien tot een van de grootste plantages van het eiland. Hij experimenteerde met nopalcactussen, katoen en aloë, en kocht in 1830 de buurplantage Zorgvlied om zijn bezit uit te breiden. De schaal van de onderneming vormde het landschap: honderden geiten, schapen en koeien graasden over de velden, die dicht stonden met maishi chikí (sorghum) en andere gewassen. Bij een Engelse inval in 1806 brandde het landhuis gedeeltelijk af; wat er vandaag staat is een negentiende-eeuwse herbouw, hoewel de golvende gevels en dakkapellen trouw de achttiende-eeuwse stijl volgen. Savonet is opmerkelijk omdat er nog zoveel bijgebouwen intact staan. Naast het hoofdhuis en de mangasina kan de bezoeker nog altijd de paardenstallen zien, een klein melkhuisje, een secreet met plek voor vijf personen, een duiventil, een smederij, een opslaghuisje voor houtskool, een opzichterswoning en de veekoralen: allemaal gerestaureerd onder leiding van Ingenieursbureau Techcon NV. De originele houten luikgrendels, plaatselijk soldaatjes genoemd, zijn met de hand nagemaakt. Op loopafstand van het landhuis staan nog oude waterputten met stenen drinkbakken, die vroeger zowel het vee als de akkers van water voorzagen. Sinds 1978 vormen de samengevoegde voormalige plantages Savonet, Zorgvlied en Zevenbergen samen het 2.000 hectare grote Christoffelpark, thuis van het bedreigde Curaçaose hert (biná). Het landhuis functioneert vandaag als het museum van het park en vertelt het verhaal van de plantage, haar natuurlijke omgeving en de generaties Arowakken, Europeanen en Afrikanen die het vormgaven. Volgens het monumentenregister is Savonet een van de weinige plantages die tot laat in de negentiende eeuw in bedrijf bleven, en groeide het door de toevoeging van Zorgvlied in 1830 tot ruim 1.500 hectare, de grootste plantage van het eiland. In 1863 werd Jacob Bennebroek van der Linde Schotborgh eigenaar, en in 1965 verkochten de erfgenamen van J.W.J. van der Linde Schotborgh en J.E. Debrot het landgoed aan het Eilandgebied Curaçao, dat de grond en de bijgebouwen in beheer gaf aan Stinapa, later Carmabi. Naast de al genoemde gebouwen liggen er een maalderij, een dors- of droogvloer, de resten van het dorp waar de tot slaaf gemaakten woonden, en ten oosten van het huis een hofi, een bewerkte tuingrond, met putten, waterreservoirs, dammen en kanalen.

Foto © Michael A. Newton, curacaomonuments.org

Landhuis Siberie: Genoemd naar de Venezolaanse Eigenaar

Landhuis Siberie is een van de weinige Curaçaose plantages die in handen was van een Venezolaan. Saverio Cafiero kocht Siberie en Jan Kok in 1784. Het landgoed heette toen eigenlijk Sint Joris; geleidelijk ging het de naam van de eigenaar dragen, die in de akten al werd verbasterd tot Serberio en Silberio en die als Siberie bleef hangen. Van 1830 tot 1978 was Siberie in handen van de familie Statius Muller. August Leberegt Statius Muller, eigenaar van de Curaçaosche Courant, woonde op de plantage en breidde in 1832 de zoutpannen in de Sint Mariebaai uit. Hij experimenteerde ook met katoenaanplant. Professor Went, die in 1901 de toestand van de Curaçaose landbouw opnam, was royaal in zijn lof over Siberie's grote veestapel: al had hij twijfels over de kwaliteit van de boter- en kaasbereiding. Van 1906 tot 1913 woonde de districtsmeester in het achttiende-eeuwse huis. Al in de negentiende eeuw werd het steile originele dak met zijn acht dakkapellen vervangen door een schilddak over de kern, een ingreep die het gebouw een architectonische onhandigheid gaf: het nieuwe dak heeft geen dakkapellen en sluit niet helemaal aan op de lessenaarsdaken van de galerijen. De originele keuken heeft nog een fornu (oven) gebouwd met ijsselsteentjes: kleine gele stenen uit IJsselstein, als ballast op zeilschepen meegenomen. De huidige eigenaar restaureerde het landhuis in 2018 met behoud van talloze authentieke elementen; de ezelstal (met originele houten deur) en de grote mangasina zijn verbouwd tot vakantieappartementen. Je kunt hier vandaag overnachten: slapen in de verbouwde mangasina waar ooit het graan van de zoutplantage werd opgeslagen. Je bereikt het huis via een onverharde weg; het staat op een verhoogd terras, zo'n 250 meter van de hoofdweg, met trappen aan alle vier de zijden en galerijen rondom de kern. De meeste pannen op het dak van de kern dragen de namen L.A. Snoeck en C. van den Broeke, beide uit Utrecht, en op beide nokeinden staan pirons, kleine rechtopstaande siertoppen. Verder horen bij het complex koralen, een factoorshuis (de woning van de beheerder), een Europees graf, indigobakken, delen van de oude erfmuur en de resten van het dorp van de tot slaaf gemaakten; boven de middendeur van een van de mangasina's, de opslagschuren van de plantage, staat 1753, wat erop wijst dat huis en schuren rond het midden van de achttiende eeuw zijn gebouwd.

Landhuis Steenen Koraal: Van Geitenweide tot Lerarenbond

In de zeventiende eeuw was Steenen Koraal een maïstuin met weiderecht voor 80 geiten. Geitenteelt bleef door de eeuwen heen centraal voor de plantage, totdat de twintigste-eeuwse overheid de plantage kocht voor woningbouw. Het landhuis in het centrum ervan overleefde. De vorige eigenaar had het huis flink opgeknapt, de putten uitgediept, windmolens geplaatst en prikkeldraad gespannen voordat hij verkocht. In de jaren dertig stelde de overheid het landhuis ter beschikking van de padvinderij. Daarna werd het door diverse gezinnen bewoond. Begin jaren zeventig gebruikte de Algemene Antilliaanse Padvindersvereniging het, en andere bewoners volgden, waarna het huis geleidelijk in verval raakte. Sinds 1980 heeft SITEK, de Curaçaose onderwijsvakbond, haar hoofdkwartier in dit eenvoudige landhuis. Het hoort niet tot de grootste landhuizen van het eiland, maar vervult een rol die je niet in reisgidsen tegenkomt: de plek waar leraren zich organiseren. Interessant voor iedereen die iets wil weten over het maatschappelijk leven van het eiland buiten de voor de hand liggende toeristische trekpleisters. De omgeving bestaat nu vooral uit voorstedelijke woningbouw, maar de oorspronkelijke voetafdruk van het landhuis, de waterpartijen en de omheinde kavels zijn leesbaar voor wie weet waar te kijken.

Landhuis Suikertuintje: Suikertuin aan de Rand van de Stad

Suikertuintje ligt net ten noordoosten van het Schottegat van Willemstad, een klein landgoed wiens naam, 'kleine suikertuin', precies vertelt wat het ooit produceerde. Onder de honderden werkende plantages op Curaçao waren er weinig die lang met suikerriet bleven doorgaan; het klimaat van het eiland was simpelweg te droog voor de schaal van suikerteelt die op Suriname of op de grotere Caribische eilanden werkte. Suikertuintje probeerde het desondanks, en de naam bleef plakken. Het landhuis heeft overeind gestaan door de verschuiving van suiker naar gemengde landbouw naar buitenverblijf naar moderne voorstad. Het is vastgelegd in een foto uit 1964 door Boy Lawson (Nationaal Museum van Wereldculturen) in het soort lange, reflectieve licht dat de landhuizen fotografeerbare onderwerpen maakte voor eerdere generaties Nederlandse archieffotografen. Vandaag wordt Suikertuintje omringd door modern Willemstad: winkelcentra, woonwijken, en een winkeldistrict dat de naam van het landgoed tot een commercieel merk voor het gebied heeft gemaakt. Het landhuis zelf wordt in de schaduw gesteld door zijn omgeving, een bewaard eiland binnen een eenentwintigste-eeuwse urbane setting, zoals veel van Curaçao's landhuizen bij Willemstad zijn geëindigd. Rij langs Suikertuintje en je kijkt naar de eeuwenoude kern van waar het winkeldistrict nog naar is genoemd.

Foto © Michael A. Newton, curacaomonuments.org

Landhuis Urdal: Bescheiden en Deels Gedocumenteerd

Urdal, historisch ook bekend als Roozendaal en Arrarat, is een negentiende-eeuws buitenverblijf in het oostelijke perifere gebied van Willemstad. Het landhuis heeft één bouwlaag en enkele dakkapellen. De eigendomsgeschiedenis is nog onduidelijk; het Landhuizen van Curaçao-project heeft de stichters en de gedetailleerde opeenvolging van eigenaren nog niet vastgelegd. Deze vermelding bestaat om de plek in de catalogus te markeren en eerlijk te zijn over wat wel en niet bekend is. Voor elke Brievengat of Chobolobo met een goed gedocumenteerde geschiedenis, zijn er Urdals: bescheiden landgoederen die zijn doorgegaan tot in de eenentwintigste eeuw zonder nog de archivale aandacht te hebben gekregen die ze verdienen. De buren van Urdal zijn Bona Vista en Klein Bloempot, wat het in een cluster van kleinere perifere landhuizen plaatst. Wanneer verder onderzoek verschijnt zal deze vermelding groeien. Voor nu is Urdal representatief voor de 'long tail' van Curaçaose landhuizen, die overleven door volharding eerder dan door faam. Het monumentenregister vult een deel van het beeld in. Urdal hoorde bij de kleinere landgoederen rond het Schottegat; het huis werd tussen 1850 en 1900 als buitenhuis gebouwd en ligt in een hofi, een bewerkte tuingrond, ten zuiden van de Urdalweg. Volgens het register bestaat het huis uit twee blokvormige delen, elk met een eigen schilddak (een dak dat naar alle vier de kanten afloopt) met pirons, kleine siertoppen, op de nokeinden, en ernaast liggen een regenbak, een put en een waterreservoir.

Foto © Michael A. Newton, curacaomonuments.org

Landhuis Van Engelen: De Tweede Plantage van de Stichter

Landhuis Van Engelen is genoemd naar Willebrord van Engelen, tijdelijk directeur van de West-Indische Compagnie, die het stichtte naast zijn andere plantage Engelenberg (later samengevoegd tot Cas Abou). De 34 hectare plantage was geen landbouwsucces. Experimenten met tabaksteelt en aloë kwamen nooit commercieel van de grond. Een sinaasappelboomgaard faalde ook. Groenten en maïs werden verbouwd voor eigen gebruik, maar Van Engelens economische betekenis was altijd bescheiden. Het landhuis is architectonisch knap. De kern heeft een schilddak met een royale acht dakkapellen. Galerijen met lessenaarsdak wikkelen alle vier zijden, wat Van Engelen tot een van de luchtiger-ogende landhuizen vanuit elke hoek maakt. De alternatieve namen (De Hooijberg, Soar, Mount Vernon, Mount Vermount) tonen een eigenaar of twee die flirten met ambitieuze Amerikaanse referenties. Buren van Van Engelen zijn Bona Vista en De Hoop (1). Het land was bescheiden productief, maar nooit lucratief. Het huidige gebruik is onzeker. Het staat als de stillere broer van Cas Abou: gesticht door dezelfde man, lager profiel, nog steeds daar. Het monumentenregister dateert het huis op grond van de stijl rond het midden van de achttiende eeuw; het noemt het steile schilddak (een dak dat naar vier kanten afloopt) typerend voor die eeuw en wijst op de in- en uitzwenkende, barokke bekroning van de dakkapellen. Tussen 1850 en 1900 werd de vrij kleine plantage een buitenverblijf, en na 1939 is de grond verkaveld; het huis staat nu op een heuveltop midden in een woonwijk die de naam van de plantage draagt. Het rust op een lage verhoging met terrassen over de volle breedte van voor- en achterzijde en een regenbak tegen de noordgevel, en vier lisenen, platte staande stroken die iets uit de muur naar voren komen, verdelen de voorgevel.

Foto © Michael A. Newton, curacaomonuments.org

Landhuis Veeris: Leeg, Wachtend, 108 Hectare Achtergrond

Veeris is een landhuis dat nu leeg staat en zichtbaar vervalt, een herinnering dat bescherming zonder restauratie trage erosie is. De plantage besloeg in zijn werkende dagen 108 hectare; veeteelt was de hoofdbezigheid. Ook de namen Union en Drie Gebroeders horen bij zijn geschiedenis, maar uiteindelijk bleef de naam Veeris plakken. De architectuur is typisch middelgroot Curaçaos landhuis: een kern met zadeldak en dakkapellen, met een galerij die langs drie zijden loopt onder een lessenaarsdak. De oostgevel heeft een strakke bovenkant boven de kern, maar een gebogen lijst boven de galerijen: een kleine architectonische franje. Zowel de oost- als de westgevel eindigen in een driehoekige topbeëindiging. Symmetrisch, uitgebalanceerd, waardig zelfs in verwaarlozing. De omgeving rond Veeris is veranderd; het landhuis zelf wacht op zijn beurt. In een catalogus van 78 intacte landhuizen zijn sommige boutique hotels en musea, sommige restaurants en kunstgaleries, en sommige, zoals Veeris, zitten in de tussentoestand: te goed gebouwd om in te storten, te duur om te revitaliseren zonder patroon of doel. Het eiland heeft een lange wachtlijst van landhuizen die op hun volgende hoofdstuk wachten. Het monumentenregister dateert het huis rond 1800 en ziet in de gevels een stijl in overgang: de gebogen lijnen ter hoogte van de galerijen gaan samen met tuitgevels, gevels die naar boven smaller worden, met als bekroning een klein fronton, een lage driehoekige top. Binnen heeft de sala, de hoofdkamer, boogvormige en versierde doorgangen; buiten is een mangasina, een opslagschuur, met drie bogen aan het huis verbonden, en verder horen er een regenbak van twee bouwlagen, een toilethuisje, koralen en een omheining met poort bij. De plantages Drie Gebroeders en Westerveld, met de familie Veeris als eerste bekende eigenaar, werden tussen 1810 en 1820 met Eendracht samengevoegd tot de plantage Union, die later de naam Veeris kreeg; op welke van deze plantages het huis oorspronkelijk stond, is niet bekend.

Foto © Michael A. Newton, curacaomonuments.org

Landhuis Vredenberg: Twee Verdiepingen, Herbouwd en Gerestaureerd

Vredenberg is een tweelaags buitenverblijf met een zadeldak en dakkapellen. Beide lange zijden dragen galerijen op beide verdiepingen, elk onder een lessenaarsdak. Boven de hoofdingang aan de voorzijde steekt een balkon naar buiten, dat geeft het huis een elegant verticaal ritme. Het landgoed was altijd primair een buitenverblijf, een country getaway voor welgestelde stadsbewoners, eerder dan een werkende plantage. Een precieze bouwdatum is niet overgeleverd, maar vermoedelijk is het huis in één bouwfase neergezet tussen 1850 en 1900, mogelijk in het laatste kwart van de negentiende eeuw. De alternatieve naam Cunucu Abao (Papiamentu voor 'lager veld') plaatst het in de lokale geografie preciezer dan zijn formele titel. Een herbouw in 1911 en een restauratie in 1997 hebben de structuur behouden door de eeuw die veel van zijn gelijken zag instorten. Veel van de diepere geschiedenis blijft nog te onderzoeken, wat zelf een herinnering is dat de 78 intacte landhuizen van Curaçao gecatalogiseerd zijn maar niet volledig bestudeerd; er is nog decennia archiefwerk te doen voor het verhaal van elk landhuis bekend is. Vredenberg ligt tussen Koraal Specht en Saliña Abou, houdt rustig zijn grond, wachtend op de wetenschap die het verdient. Het huis ligt aan de noordrand van een vlak, vrij vochtig terrein met meerdere waterputten, en in de hofi, een bewerkte tuingrond, liggen nog twee putten, een waterbak en dammen. De voorgevel is regelmatig ingedeeld in vijf assen, verticale rijen van ramen en deur, met op de verdieping schuiframen die op en neer schuiven, en aan de achterkant is een keuken met oven en schoorsteen aangebouwd. In de balkonopbouw aan de voorkant staat het jaartal 1911, en een mangasina (opslagschuur), een regenbak, een stuk van de oude erfmuur en een bijgebouw uit 1907 maken het geheel compleet.

Foto © Michael A. Newton, curacaomonuments.org

Landhuis Wechi: 200 Jaar in Één Familie

Plantage Wechi (ook gespeld Weitje, en alternatief bekend als Klein Malpais, Rustplaats of Daantje Boom) was een 133 hectare groot landgoed. De naam Wechi of Weitje komt waarschijnlijk van Weit Timmer, eigenaar rond het midden van de achttiende eeuw. Vanaf het begin van de negentiende eeuw tot het eind van de twintigste eeuw bleef de plantage in handen van dezelfde familie: een continuïteit van bijna 200 jaar die zeldzaam is, zelfs naar Curaçaose maatstaven. Het vroeg-negentiende-eeuwse landhuis heeft een kern met zadeldak en dakkapellen. Galerijen met lessenaarsdak lopen langs beide lange zijden. De puntgevels zijn strak, eenvoudig, niet gedecoreerd zoals de barokke landhuizen maar in balans en waardig. Het landgoed werd enkele jaren geleden gerenoveerd, waardoor het gebouw uit een periode van stille verwaarlozing werd gehaald. Wechi's buren zijn Rustplaats (een van zijn alternatieve namen, nu toegepast op een afzonderlijk nabijgelegen landhuis) en Zorgendal. Het twee-eeuwen-familiebezit is het sleutel-gegeven: zeer weinig panden op Curaçao bleven in één familie van de 1810s tot de 1990s. Dat soort continuïteit bewaart een gebouw beter dan welke formele erfgoedstatus ook, omdat elke generatie een reden had om het te onderhouden. Tot in de vroege achttiende eeuw hoorde deze grond bij de uitgestrekte plantage Malpais; Wechi kreeg rond 1818 zijn uiteindelijke vorm, en volgens het monumentenregister is het nooit een welvarende plantage geworden. Bovenin elke puntgevel zitten drie houten muurankers, die het dakhout aan het metselwerk vastzetten ter hoogte van de gordingen, de lange liggers waarop de sporen (de schuine dakbalken) rusten. In de galerijen zijn de sporen van rondhout zichtbaar, en de keuken met fogon, een open kookvuur, ligt in de achtergalerij; een mangasina (opslagschuur), een koraal, een put en een waterreservoir maken het complex compleet.

Foto © Michael A. Newton, curacaomonuments.org

Landhuis Zeelandia: Bejaardentehuis Achter Barokke Gevels

Het imposante Landhuis Zeelandia heeft een kruisvormige kern waarvan het noord-zuid liggende blok twee verdiepingen heeft. Het zadeldak draagt dakkapellen, en de oostelijke en westelijke gevels zijn sierlijk gedecoreerd met voluten en een boogvormige topbeëindiging. De noord- en zuidgevels zijn eenvoudiger: een lage puntgevel aan de ene, een hoge topgevel aan de andere zijde. De oost- en westvleugels hebben open galerijen aan alle zijden, met lessenaarsdaken gedragen door zuilenrijen. Het noord-zuid liggende blok dateert uit de negentiende eeuw; het oost-west liggende deel is ouder en werd in de achttiende eeuw begonnen. Vlakbij het landhuis staat een lang en imposant bijgebouw, zij het van latere datum. Het werd gebouwd in 1945 als aanbouw voor het bejaardentehuis dat destijds in het landhuis was gevestigd. Het heeft een zadeldak en open galerijen aan beide lange zijden: vijftien open bogen aan de zuid-westzijde, dertien open en twee gesloten bogen aan de noord-oostzijde, plus een uitstekende centrale entree met extra bogen. De versierende topgevels, met hun elaborately in- en uitgezwenkte contouren, spiraalvormige ornamenten en gebogen topbeëindigingen, echoën de stijl van Brievengat. Zeelandia was oorspronkelijk een buitenverblijf voor welgestelde stadsbewoners. De bijbehorende plantage was slechts 39 hectare en leverde weinig commerciële waarde. Van vóór de twintigste eeuw tot 1983 diende het landgoed als bejaardentehuis: 'Koningin Wilhelmina'. Sindsdien is de bestemming onduidelijk; het gebouw wacht op zijn volgende hoofdstuk. De barokke architectonische franje en de zichtbare familie-gelijkenis met Brievengat houden het onder de architectonisch meest betekenisvolle van de secundaire-klasse landhuizen. Het monumentenregister haalt Ozinga (1959) aan, die vier bouwfasen onderscheidde: het noordwestelijke deel van rond 1760, de verlenging daarvan naar het zuidoosten van rond 1800, en twee dwarsvleugels van twee verdiepingen die tussen 1850 en 1900 kort na elkaar volgden. De galerijen van de twee oudste vleugels rusten op korte ronde zuilen op een lage borstwering, elk met een achthoekig kapiteel, de verbrede kop van de zuil, en op elk van de vier dakvlakken staat een dakkapel met een sterk gezwenkte top. Het huis staat op een heuvel bij de vroegere oostoever van het Schottegat; bij de restauratie rond 1985 zijn indeling, gevels en details gewijzigd en de topgevels ingrijpend veranderd, terwijl de lange vleugel uit 1945 buiten de bescherming valt.

Foto © Michael A. Newton, curacaomonuments.org

Landhuis Zuurzak (Sorsaka): Buitenhuis met Torens onder Piramidedak

Zuurzak, plaatselijk Sorsaka naar de zuurzak-vrucht, is een landhuis met flankerende bijgebouwen, waaronder kleine torens met een piramidevormig dak. Het landgoed ligt in het oosten van het eiland, ten zuiden van de Caracasbaaiweg. In de negentiende en twintigste eeuw vond Zuurzak zichzelf meer dan eens opnieuw uit. Zoals verschillende buitenhuizen bij de stad diende het periodes als privé-refugium, daarna als overheidsgerelateerd eigendom. Het huidige gebouw, met zijn onderscheidende bijgebouwen, is bewaard gebleven ondanks decennia waarin het onderhoud onregelmatig was. Vandaag staat Zuurzak rustig in zijn oostelijke omgeving, geen grote toeristische stop maar een karakteristiek Curaçaose landhuis op zichzelf. De symmetrie van het hoofdhuis en de kleine flankerende structuren geeft passerende bezoekers een onmiddellijk gevoel van oorspronkelijke schaal en ambitie. Het monumentenregister geeft het landgoed vastere jaartallen: al in 1688 wordt Zuurzak genoemd als de plek waar de West-Indische Compagnie haar grootste slavenkamp had, en tot slaaf gemaakten werden hier na aankomst op het eiland een tijd vastgehouden om op krachten te komen; in de achttiende eeuw werd er onder meer indigo verbouwd. Een gedenksteen in de patio noemt 1725 als bouwjaar en vermeldt een verbouwing in 1876 voor de zakenman M.B. Gorsira, die het als buitenverblijf gebruikte; de arcade, een rij bogen die de patio afsluit, en de neoclassicistische details, een stijl naar Griekse en Romeinse voorbeelden, stammen vrijwel zeker uit die tijd. In 1977 en 1978 liet de overheid het huis restaureren als ambtswoning voor de Gezaghebber van Curaçao, en bij een volgende grote restauratie in 1991 werd de hele dakconstructie van het huis en de bijgebouwen eromheen vernieuwd.

Foto © Michael A. Newton, curacaomonuments.org

Ruïne Choloma: Voormalige Struisvogelkwekerij

Choloma werd in 1893 afgesplitst van plantage Groot Sint Joris, een klein landgoed van ongeveer 1500 x 750 meter. Het landhuis werd tussen 1893 en 1896 gebouwd voor een familie Debrot. In de eerste helft van de twintigste eeuw werden er voornamelijk struisvogels gekweekt, een ongewone specialiteit voor Curaçao. Over de naam is weinig bekend, behalve dat de familie Debrot vermoedelijk ook in Colombia een plantage met de naam Choloma had. Het huis bestaat uit drie evenwijdige delen van één bouwlaag, elk onder een eigen zadeldak tussen eenvoudige puntgevels, met aan de zuidwestkant een aanbouw met een keuken met oven en een regenbak; opvallend is dat de voorgevel op het noorden ligt. Boven de middendeur zit een gepleisterde duif, en boven elk hoog luikraam aan weerszijden zit een halfronde waterlijst op sierconsoles, een smalle richel die regenwater van de muur weghoudt. Het huis werd gebouwd in laag terrein ten zuiden van Landhuis Groot Sint Joris; ervoor ligt een kort terras met een vloer van witte en grijze marmertegels, en vlakbij liggen een ronde put, een waterbak en een mangasina (opslagschuur) met stal.

Ruïne Fuik: 18e-Eeuwse Grand Estate, Nu Afgelegen en Gesloten

De ruïnes van Fuik liggen diep in het afgesloten oostelijke deel van Curaçao. Het landhuis, gebouwd rond 1789, had een kern met zadeldak en dakkapellen. Later werd de zolderverdieping gesloopt en kreeg het gebouw een lager dak; omringende gesloten galerijen liepen eromheen. Twee bijgebouwen tonen nog voluut-geaccentueerde toppen en een gezwenkte bekroning. Op kleine schildjes was ooit 'maart 1789' te lezen. Indrukwekkende hekpalen met gedecoreerde toppen stonden bij de zuidelijke toegang en nabij het huis; kopieën staan nu in het Curaçaosch Museum. Plantage Fuik werd in de vroege negentiende eeuw samengevoegd met Oostpunt, later met Duivelsklip en Santa Barbara: een klassiek patroon van grote-landgoed-amalgamatie.

Foto © Michael A. Newton, curacaomonuments.org

Ruïne Newtown / Jeremi: Gebouwd voor een Mangaanmijn die Faalde

Jeremi, ook Newton of Jeremi-Newton, is eigenlijk geen klassiek landhuis. Het lange tweelaagse gebouw, dat John Godden in 1880 liet bouwen ter ondersteuning van een mangaan-mijnbouwoperatie, heeft een zadeldak en een stijl die op Curaçao zelden voorkomt. Dat dak was gedekt met rode pannen uit Engeland. Het huis is een van drie gebouwen van een klein industrieel complex op de grens van de voormalige plantages Lagoen en Zevenbergen, met daarnaast een kleiner gebouw van twee verdiepingen en een lange hal van één bouwlaag waar een regenbak tegenaan staat; ten zuidoosten daarvan liggen aan weerszijden van een grote dam nog resten van gebouwen die bij de mijn hoorden. Godden noemde het Newton; de lokale naam Jeremi (naar de nabijgelegen baai) won. De mangaanafzetting viel al snel tegen en het huis werd verlaten. Later diende het kort voor scouting. Vandaag is het gebouw onbewoonbaar: delen van zowel de vloer als het dak ontbreken. Het is een negentiende-eeuwse industriële structuur die langzaam zijn gevecht met de tijd verliest. Het complex ligt onder aan de Shete Seroe, zo'n 800 meter van de baai van Jeremi, en volgens het monumentenregister lijkt de bouwwijze op die van de oudste gebouwen van het complex Nieuwpoort. De muren van het hoofdgebouw zijn van gestapelde natuursteen, beneden dikker dan op de verdieping, met hoeken en openingen afgezet met rode machinaal gemaakte baksteen. De zigzagvormige dakpannen dragen het fabrieksmerk van Browne & Co uit Bridgwater, en het register noemt deze zeldzame materialen en bouwwijze als een van de redenen voor de bescherming.

Foto © Michael A. Newton, curacaomonuments.org

Ruïne Noordkant: WIC Veeplantage, Kort een Slavenkamp

Rond 1700 behoorde de 593 hectare grote plantage Noordkant aan de Nederlandse West-Indische Compagnie. Zijn primaire activiteit was veeteelt. In het derde kwart van de zeventiende eeuw, vóór het WIC-eigendom, functioneerde de locatie een tijd als slavenkamp, wat Noordkant toevoegt aan de oncomfortabele lijst van vroeg-koloniale sites met die geschiedenis. Het negentiende-eeuwse landhuis heeft een kern met zadeldak en vier dakkapellen, galerijen met lessenaarsdak aan beide zijden, en afzonderlijke keuken, mangasina en waterbak-gebouwen verbonden. Een gevel toont het jaar 1857, toen het huis volledig werd hersteld. In 1987 volgde een ingrijpende verbouwing, niet overal even geslaagd. Ondanks beide ingrepen verkeert het gebouw nu in extreem slechte staat. Het landgoed ligt langs de noordkust op een reeks natuurlijke terrassen, met het huis aan de rand van het op één na laatste terras; het huis gaat mogelijk terug tot de achttiende eeuw, maar behalve de opzet herinnert daar weinig meer aan. Het jaartal 1857 staat in de top van de westgevel, waar een deuropening ooit uitkwam op een houten balkon dat inmiddels verdwenen is, terwijl in de top van de oostgevel twee houten muurankers boven elkaar zitten, die het dakhout aan het metselwerk verankeren. Verder horen bij het complex een koetshuis en koralen, en wat verder weg een paardenstal, een put en een tanki, een poel die regenwater opvangt; het monumentenregister noemt de kapconstructie, het gebruik van baksteen, het dak van de mangasina en de regenbak als onderdelen met historische waarde.

Ruïne Raphael: een classicistische voorgevel boven de binnenbaai van Piscadera

Raphael begon begin achttiende eeuw als plantage, gelegen tussen Veeris en de landgoederen Groot en Klein Piscadera, en reikend tot aan de binnenbaai van Piscadera. De naam is die van Raphael Correa, een van de eerste eigenaren. In 1852 werd het landgoed gekocht door William C. Jones, en het bleef vijfenzestig jaar in handen van zijn nakomelingen. Wat Raphael onderscheidde, kwam pas later. In de negentiende eeuw werd vlak voor het oudere huis een classicistische vleugel van twee verdiepingen gebouwd. Het samengestelde gebouw stond op een heuvel, bereikbaar via een trap aan de voorzijde, en behoorde tot de meer imposante landhuizen van het eiland. Dat grote voorgedeelte is inmiddels ingestort. Aan de achterzijde staan nog kamers rond een binnenplaats. Het beheerdersechtpaar Willems, met Arnoldus 'Shon Nolly' Willems als hoofd, hield tot in de jaren tachtig toezicht op het terrein, en in 1982 kwam Maria Elisabeth Hartmann, een afstammelinge van de familie Jones, met familieleden om te fotograferen wat er nog van het huis over was.

Ruïne Rif (Rif Sint Marie): Uit Elkaar Vallend, Restauratie Gestart

Rif (ook Rif Sint Marie, Klein Santa Marie of Santa Marie) is een T-vormig landhuis van rond 1840. Het oorspronkelijke zadeldak had dakkapellen; een bijna doorlopende galerij met lessenaarsdak wikkelde de structuur. Aan de zuidwest-zijde waren twee bijgebouwen aan het huis gekoppeld als keuken en dienstruimte, elk met een eigen zadeldak. Een groot terras had drie opgangen. Foto's uit 2018 tonen nog slechts één van de waarschijnlijk zes originele dakkapellen overeind; niet lang daarna is ook die ingestort. Medio 2025 werd het landhuis officieel ontoegankelijk verklaard vanwege instortingsgevaar. In 2026 is een restauratie begonnen. Ook is Lakeview Residence gepland voor de aangrenzende gronden: een 2020s-stijl gemengd-erfgoed-en-nieuwbouw-benadering die steeds gebruikelijker wordt op Curaçao.

Ruïne Santa Catharina: Katoen, Bonen, Kort een Bejaardentehuis

Plantage Santa Catharina was 604 hectare: een van de grotere landgoederen op Curaçao. Katoen, bonen, maïs en pinda's werden verbouwd; vee werd gehouden. In de twintigste eeuw diende het landhuis kort als bejaardentehuis voordat het zijn huidige staat bereikte. Het vroeg-negentiende-eeuwse landhuis heeft een kern met zadeldak (geen dakkapellen) en galerijen met lessenaarsdak langs beide lange zijden. Een boog droeg ooit de geschilderde naam boven de terrastrap; de boog is in de loop der jaren verdwenen. Alleen de muren blijven, open naar de hemel: precies waarom fotografen het opzoeken. Het is een van de sfeervollere ruïnes op Curaçao, met zijn gele muren, door cactus gekoloniseerde interieur en gedeeltelijk ingestort houten dakbalk. Gelegen in Banda Abou, geen entreegeld.